معنی
«ذوالفقار» در لغت به معنی «صاحب فَقار» است. در فرهنگ لغات، فَقار به معنای مهرههای ستون فقرات یا بریدگیها و شیارهای منظم است. از این رو، ذوالفقار به شمشیرهایی اطلاق میشد که بر پشت تیغهٔ آنها شیارها یا فرورفتگیهای منظمی وجود داشت که هم باعث زیبایی و سبکی تیغه میشد و هم جریان خون را عبور میداد.
یعنی چه
این ترکیب کنایه از شمشیر منسوب به حضرت علی (ع) است که طبق روایات تاریخی در جنگ احد به ایشان هدیه شد. بر خلاف باور عامیانه که آن را شمشیری دو شاخه یا دو زبانه میداند، در منابع اصیل لغوی مانند دهخدا، معنای واقعی آن وجود خطوط و شیارهای شبیه به مهرههای پشت بر روی تیغه است.
مترادف
در متون ادبی و تاریخی، واژههایی چون صمصام (شمشیر بران) و سیف به عنوان مترادفهای توصیفی آن به کار رفتهاند.
متضاد
به دلیل اینکه ذوالفقار اسم خاص برای یک شمشیر مشخص و نمادین است، متضاد لغوی دقیق و مستقیمی در زبان فارسی و عربی برای آن وجود ندارد.
هم خانواده
این واژهها همگی از ریشه سه حرفی عربی «ف ق ر» مشتق شدهاند که با مفاهیمی چون مهرههای پشت یا شکستگی مرتبط هستند.
ریشه
این واژه از زبان عربی وارد فارسی شده و ساختار آن ترکیبی است از «ذو» به معنی دارنده یا صاحب، و «الفقار» که جمع فَقْرَة یا فِقْرَة به معنی مهرهٔ ستون فقرات است.
جمله سازی
به انگلیسی
در زبانهای لاتین این واژه بیشتر به صورت نام خاص برای اشاره به شمشیر امام علی (ع) یا به عنوان اسم کوچک مردانه الگوبرداری و نگارش میشود.
جمعبندی و توضیح کامل ذوالفقار
واژه «ذوالفقار» ترکیبی عربی به معنای «صاحب مهرهها یا شیارها» است که در فرهنگ اسلامی به عنوان نام شمشیر معروف حضرت علی (ع) شناخته میشود. بر خلاف تصورات هنری و عامیانه که این شمشیر را با دو تیغه یا انتهای دوقاچ نشان میدهند، منابع معتبر لغت تصریح دارند که علت این نامگذاری، وجود شیارها و برجستگیهای منظم شبیه به مهرههای ستون فقرات در پشت تیغه آن بوده است.
این کلمه اگرچه در متن قرآن کریم نیامده است، اما به دلیل پیوند با عبارت مشهور «لا فتی الا علی لا سیف الا ذوالفقار» در جریان جنگ احد، به یکی از مهمترین نمادهای حماسی، عدالتخواهی، شجاعت بیبدیل و قدرت مشروع در تاریخ و ادبیات شیعی و اسلامی تبدیل شده و بازتاب گستردهای در هنر، شعر و پرچمهای ادوار مختلف مانند صفویه و عثمانی داشته است.