یعنی چه
صبر در لغتنامه دهخدا به معنای شکیبیدن، بردباری، خودداری و تحمل کردن سختیها و مصائب است. همچنین دهخدا به معنای ثانویه آن یعنی عصاره تلخ درختی به نام ایلوا (صبر زرد) نیز اشاره کرده که ضربالمثل تلخیِ صبر از همینجا ریشه میگیرد.
تلفظ
این واژه به صورت صَبْر (Sabr) تلفظ میشود که در آن حرف صاد دارای حرکت فتحه و حروف باء و راء ساکن هستند.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلماتی مانند شکیبایی، بردباری، حلم و استقامت به عنوان پاسخ صبر شناخته میشوند. همچنین طبق راهنما، عبارت «صبر دهخدا» دقیقاً ۸ حرف دارد.
به انگلیسی
برای انتقال مفهوم صبر در زبان انگلیسی، بسته به موقعیت کلام از واژههای Patience (حوصله و بردباری)، Endurance (تحمل سختکوشی) و Perseverance (پشتکار و پایداری) استفاده میشود.
به فارسی
معادلهای اصیل و سره فارسی برای این واژه شامل شکیب، شکیبایی، بردباری، پایداری، تاب و توان، و طمأنینه هستند. متضادهای آن نیز در زبان فارسی بیتابی و ناقراری نامیده میشوند.
در قرآن
واژه صبر و مشتقاتش بیش از ۱۰۰ بار در قرآن کریم به کار رفتهاند که نشاندهنده اهمیت محوری آن است. صبر در نگاه قرآنی صرفاً یک تحمل انفعالی نیست، بلکه به معنای ایستادگی و مقاومت فعالانه در برابر مشکلات، طاعات و گناهان است؛ مانند آیه شریفه «إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ».
نماد چیست
در فرهنگ و ادبیات، صبر نماد حضرت ایوب (ع) است که به «صبر ایوب» شهرت دارد. همچنین گیاه صبر زرد (ایلوا) به دلیل شیره بسیار تلخ و مقاومت بالایش در شرایط سخت، نماد تلخی مسیر صبر و شیرینیِ نتیجه آن (ظفر) در اشعار شاعرانی چون حافظ است.
جمعبندی و توضیح کامل صبر دهخدا
واژه صبر از کلیدیترین مفاهیم در اخلاق، ادبیات فارسی و متون دینی است که در لغتنامه دهخدا به معنای شکیبایی، بردباری و خودداری از بیتابی در مواجهه با سختیها تعریف شده است. این واژه ریشه عربی دارد و مشتقات آن مانند صابر و صبور نیز کاربرد بالایی دارند. دهخدا علاوه بر معنای اخلاقی، به گیاهی دارویی و بسیار تلخ به همین نام نیز اشاره میکند که وجه تسمیه مثلهای ادبی درباره تلخی صبر است.
در فرهنگ اسلامی و قرآنی، صبر ارزش فراوانی دارد و بیش از صد بار به آن اشاره شده است. این مفهوم در ادبیات با اسطوره پایداری یعنی حضرت ایوب (ع) پیوند خورده و همواره نویدبخش پیروزی و ظفر پس از تحمل سختیهاست، همانطور که حافظ شیرازی میفرماید بر اثر صبر نوبت ظفر آید.