یعنی چه
این کلمه دو معنای کاملاً متفاوت دارد: در حالت اول (بِفَضْلِهِ) به معنی به لطف، کرم، بخشش و فزونی احسان خداوند است. در حالت دوم (بِفَضْلِه) به معنی آلوده شدن یا همراه بودن با فضله (مدفوع پرندگان و حیوانات کوچک) یا باقیماندهٔ چیزی است.
تلفظ
حالت اول که در عبارات دعایی به کار میرود «بِفَضْلِهِ» (Be-fadlehi) تلفظ میشود. حالت دوم که به معنای آلودگی به پسماند و مدفوع حیوان است «بِفَضْلِه» (Be-fazleh) تلفظ میگردد.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، کلمهٔ «بفضله» دقیقاً ۵ حرف دارد و بسته به راهنمای طراح، میتواند در پاسخ به فضل الهی یا پسماند حیوانات به کار رود.
به انگلیسی
با توجه به دوگانه بودن معنا، در متون عرفانی و دینی از عباراتی نظیر By His grace استفاده میشود و در متنهای توصیفی و زیستمحیطی معادل droppings یا excrement به کار میرود.
به عربی
ریشه این کلمات عربی است؛ در حالت نخست دقیقاً همان ترکیب ساختاری عربی حفظ شده و در حالت دوم از واژگانی چون الذرق یا الفضلات برای بیان مفهوم کثافت و پسماند استفاده میشود.
به فارسی
در برگردان دقیق فارسی، حالت اول به صورت «به لطف و کرم او» یا «به فزونی احسان او» معنا میشود. حالت دوم در زبان فارسی به معنای «به سرگین»، «به مدفوع» یا «آلوده به کثافت پرندگان» ترجمه میگردد.
در قرآن
ترکیب دقیق «بفضله» در متن قرآن نیامده است، اما ریشه ثلاثی مجرد آن (ف ض ل) به معنای برتری و بخشش بسیار به کار رفته است؛ مانند آیه ۵۸ سوره یونس: «قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَٰلِكَ فَلْيَفْرَحُوا». شایان ذکر است که کلمه فضله به معنی مدفوع یا نجاست هیچگونه کاربردی در قرآن ندارد.
جمعبندی و توضیح کامل بفضله
واژه «بفضله» از نمونههای جالب در زبان فارسی است که حرکتگذاری و نحوه تلفظ، سرنوشت معنایی آن را کاملاً دگرگون میکند. در حالت اول که یک ترکیب دعایی و محترمانه است، مفهوم چشمداشت به لطف الهی، توکل و نفی استحقاق شخصی را میرساند و بیشتر در متون کلاسیک، ادبی و مذهبی کاربرد دارد.
در حالت دوم، این واژه جنبهای کاملاً عامیانه و توصیفی به خود میگیرد که به آلودگی ناشی از پسماند و مدفوع پرندگان یا حیوانات کوچک اشاره دارد. ریشه هر دو کلمه به زبان عربی بازمیگردد، با این تفاوت که مفهوم دوم در سیر تحول زبان فارسی به این معنای خاص منحصر شده است.