یعنی چه
مواخذه در لغت به معنای بازخواست کردن، سرزنش، ملامت و تنبیه کردن است. این واژه زمانی به کار میرود که شخصی به خاطر اشتباه، تقصیر یا کوتاهی در انجام وظایفش مورد بازجویی و عتاب قرار میگیرد تا پاسخگوی رفتار خود باشد.
تلفظ
تلفظ صحیح این واژه در زبان فارسی «مُؤاخَذَه» (mo’ākhaze) است که ریشه در ساختار آوایی زبان عربی دارد.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، واژه «مواخذه» به عنوان پاسخ ۶ حرفی برای راهنماهایی چون «بازخواست» یا «سرزنش» استفاده میشود.
به انگلیسی
بسته به لحن متن و سیاق کلام (رسمی، حقوقی یا عامیانه)، میتوان از معادلهای فوق در زبان انگلیسی استفاده کرد.
به عربی
این واژه خود از ریشه عربی «أ خ ذ» است. در عربی فصیح، مواخذه بیشتر دلالت بر تنبیه و مجازات دارد.
به فارسی
معادلهای سره و رایج فارسی برای این واژه شامل «بازخواست»، «پسخواست» و «سرزنش» هستند. مترادفات دیگری همچون توبیخ، معاتبه، ملامت، استیضاح و عقاب نیز در زبان فارسی برای آن به کار میروند. واژههایی مانند بخشش، گذشت، عفو و اغماض نیز متضاد آن به شمار میآیند.
در قرآن
این واژه و مشتقاتش بارها در قرآن کریم به کار رفتهاند. از کدهای معروف آن میتوان به آیه ۲۸۶ سوره بقره اشاره کرد: «رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا» (پروردگارا، اگر فراموش کردیم یا به خطا رفتیم، ما را مواخذه مکن). همچنین در آیه ۷۳ سوره کهف از زبان حضرت موسی آمده است: «قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ».
جمعبندی و توضیح کامل مواخذه
واژه مواخذه یک مفهوم انتزاعیِ حقوقی، اخلاقی و رفتاری است که ریشه در زبان عربی (ماده أ خ ذ) دارد و از باب مفاعله مشتق شده است. این ساختار در زبان مبدا به معنای شدت، استمرار و سختگیری در گرفتن و بازخواست است. در کاربرد روزمره و ادبی زبان فارسی، این کلمه بازتابدهنده فرآیندی است که در آن فرد خطاکار مجبور به پاسخگویی، تحمل توبیخ یا پذیرش عواقب اعمال خود میشود.
علاوه بر کاربردهای اجتماعی و اداری، این واژه جایگاه ویژهای در ادبیات دینی و قرآنی دارد که در آنجا غالباً به معنای بازخواست یا عقوبت الهی در برابر گناهان و لغزشهای بشری جلوه میکند. به دلیل همین صبغه عمیق، مفاهیمی چون عفو و گذشت در تقابل مستقیم با آن قرار میگیرند.