یعنی چه
خلطهای چهارگانه یا اخلاط اربعه، به چهار مایع حیاتی درون بدن انسان شامل دم (خون)، صفرا (زردآب)، بلغم و سودا (سیاهآب) گفته میشود. در پزشکی کهن بقراطی و سینوی، این مایعات از هضم غذا در کبد حاصل میشوند و تعادل یا عدم تعادل در میزان و کیفیت آنها، تعیینکننده وضعیت سلامت جسمی، روحی و نوع مزاج فرد به شمار میرود.
تلفظ
این ترکیب واژگانی به صورت «خِلطهای چَهارگانِه» تلفظ میشود. واژه خِلط به کسر خاء و سکون لام است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ این اصطلاح با توجه به تعداد حروف، میتواند خودِ «خلط های چهارگانه» (۱۴ حرف)، «اخلاط اربعه» یا «طبایع اربعه» باشد.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی از واژه Humors (مایعات بدن) استفاده میشود و در مباحث روانشناسی و تیپهای شخصیتی قدیمی به آن Four Temperaments نیز میگویند.
به عربی
این اصطلاح در زبان و متون طب اسلامی و سنتی عربی به صورت «الأخلاط الأربعة» به کار میرود.
به فارسی
معادلهای اصیل فارسی و سره برای این اصطلاح، «گشنهای چهارگانه» یا «چهار آمیزه» است. همچنین واژههای خلط، اخلاط، مخلوط و اختلاط همگی از ریشه عربی خ-ل-ط به معنی آمیختن هستند.
نماد چیست
هر یک از این خلطها نماد و متناظر با یکی از عناصر طبیعت و فصول هستند؛ «دم» متناظر با هوا، بهار و طبع گرم و تر (شخصیت خونگرم)؛ «صفرا» متناظر با آتش، تابستان و طبع گرم و خشک (شخصیت تندخو)؛ «بلغم» متناظر با آب، زمستان و طبع سرد و تر (شخصیت آرام)؛ و «سودا» متناظر با خاک، پاییز و طبع سرد و خشک (شخصیت متفکر و حزنآلود) است.
جمعبندی و توضیح کامل خلط های چهارگانه
خلطهای چهارگانه که در ادبیات پزشکی کهن با نام «اخلاط اربعه» یا «طبایع اربعه» نیز شناخته میشوند، پایه و اساس نظام تشخیصی و درمانی طب سنتی (بقراطی و سینوی) را تشکیل میدهند. بر اساس این نظریه، مواد غذایی پس از ورود به بدن و فعلوانفعالات کبدی، به چهار مایع اصلی یعنی دم، صفرا، بلغم و سودا تبدیل میشوند که هر کدام وظایف خاصی را در حفظ حیات و تعادل بدن بر عهده دارند.
سلامت انسان در این مکتب، وابسته به حفظ تعادل کمی و کیفی این چهار خلط در بدن است و هرگونه غلبه یا کاهش غیرطبیعی یکی از آنها، منجر به بروز بیماریهای جسمی و تغییرات روحی و رفتاری میگردد. اگرچه علم پزشکی مدرن این نظریه مایعمحور را منسوخ کرده است، اما مفاهیم آن هنوز در فرهنگ عامه و اصطلاحات مربوط به روانشناسی و مزاجشناسی کاربرد دارد.
جالب اینجاست که این چهار خلط، معادل درونی همان عناصر چهارگانه طبیعت (آب، باد، خاک و آتش) هستند و هرکدام با یک فصل، یک عنصر طبیعی و یک تیپ شخصیتی و روانی (مانند دموی، صفراوی، بلغمی یا سوداوی) پیوند نمادین عمیقی دارند.