یعنی چه
در اصطلاح فلسفه و منطق، امکان ذاتی به این معناست که یک شیء یا ماهیت، به خودیِ خود و با قطع نظر از عوامل بیرونی، نه وجودش ضروری و واجب است (مانند خداوند) و نه وجودش محال و ممتنع است (مانند شریک خدا). در این حالت، نسبت وجود و عدم برای آن شیء کاملاً یکسان و مانند دو کفه برابر ترازو است و برای خارج شدن از این حالت تساوی، نیازمند علت خارجی است.
تلفظ
این عبارت از دو بخش مصوت و ساکن تشکیل شده است: اِمْکان (تلفظ: emkān) + کسرۀ اضافه + ذاتی (تلفظ: zātī).
در جدول
پاسخ دقیق برای این اصطلاح فلسفی ۹ حرفی در جدول «امکان ذاتی» است. از دیگر تعابیر هممعنای آن در طراحهای سوالات منطقی میتوان به «امکان خاص» یا «امکان ماهوی» اشاره کرد.
به انگلیسی
در متون فلسفه غرب و معاصر، برای برگردان این اصطلاح تخصصی عمدتاً از تعابیر مربوط به اصالت ذات و درونمایه شیء استفاده میشود.
به فارسی
اگر بخواهیم این ترکیب عربی را به تعابیر سره یا روان فارسی برگردانیم، میتوان آن را «شایستگی ذاتی»، «توانمندی ماهوی» یا «برابری بود و نبود در درونمایه یک پدیده» معنا کرد؛ چرا که ماهیت در ذات خود نسبت به هستی و نیستی خنثی است.
در قرآن
عینِ عبارت فلسفی «امکان ذاتی» در متن قرآن مجید به کار نرفته است؛ اما جوهره و مفهوم اصلی آن که همان فقر، نیاز ذاتی و وابستگی مطلق مخلوقات به پروردگار در اصلِ هستی است، به وضوح در آیاتی مانند آیه ۱۵ سوره فاطر تجلی یافته است: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ ۖ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ».
جمعبندی و توضیح کامل امکان ذاتی
امکان ذاتی یکی از کلیدیترین مفاهیم در فلسفه کلاسیک و منطق موجهات است که مرز میان آفریدگار و آفریدگان را تبیین میکند. بر اساس این قاعده، تمام موجودات جهان پیرامون ما در ذات و ماهیت خود، حالتی خنثی و بیتفاوت نسبت به بودن یا نبودن دارند؛ به این معنا که خود به خود تمایلی به موجود شدن یا معدوم شدن ندارند و نسبت این دو حالت برای آنها مانند دو کفه کاملاً تراز یک ترازو است.
برای آنکه یک پدیده دارای امکان ذاتی پای به عرصه وجود بگذارد، نیازمند یک عامل بیرونی یا «علت تامّه» است تا کفه وجود را سنگینتر کرده و آن را از حالت تساوی خارج سازد. در فضا و بستر اندیشه اسلامی، این تساویِ ذاتی و نیاز مبرم به علت خارجی، همان مفهوم فقر وجودی مخلوقات و وابستگی تمامعیار جهان امکان به واجبالوجود (خداوند) را اثبات میکند.