یعنی چه
بخیل و حسود دو مفهوم اخلاقی و رفتاری کاملاً مجزا هستند. بخیل به کسی گفته میشود که دارایی، مال یا امکانات خود را نگهمیدارد و از بخشش آن به دیگران خودداری میکند (خسیس). حسود به کسی میگویند که نمیتواند دیدن نعمت، موفقیت یا خوشبختی دیگران را تحمل کند و آرزوی زوال و نابودی آن نعمتها را از دست دیگران دارد. در یک تفاوت ظریف: بخیل میگوید «از آنچه دارم به کسی نمیدهم»، اما حسود میگوید «خدا کند دیگری اصلاً نداشته باشد».
تلفظ
واژه بخیل با فتح باء و کسر خاء (بَخیل) و واژه حسود با فتح حاء و ضم سین (حَسود) تلفظ میشود. هر دو کلمه عربی و صفت مشبهه بر وزن فَعیل هستند که نشاندهنده پایدار بودن این صفت در شخص است.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلمات، پاسخ به عبارتی که این دو صفت را با هم بخواهد، خودِ ترکیب «بخیل و حسود» با ۹ حرف است. همچنین از مترادفهای آنها مانند خسیس، ممسک، تنگچشم و لئیم برای بخیل، و رشکورز، بدخواه و تنگنظر برای حسود استفاده میشود.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای واژه بخیل از صفتهای Miserly یا Stingy استفاده میشود. برای واژه حسود نیز کلمات Jealous یا Envious به کار میروند.
به عربی
در زبان عربی که ریشه اصلی این دو کلمه است، به شخص بخیل «البخيل» و به شخص حسود «الحسود» یا «الحاسد» گفته میشود.
در قرآن
هر دو واژه و ریشههای آنها بارها در قرآن کریم نهی شدهاند. در آیه ۱۸۰ سوره آلعمران درباره بخیل آمده است: «وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ...» (کسانی که به آنچه خدا از فضل خود به آنان داده بخل میورزند، گمان نکنند این کار به سود آنهاست). برای حسود نیز آشناترین کاربرد در آیه آخر سوره فلق است: «وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ» (و از شر هر حسودی هنگامی که حسد میورزد).
نماد چیست
در ادبیات و فرهنگها، شخص بخیل معمولاً با «مشت گرهکرده» یا کیسه مالِ پنهانشده نمادگذاری میشود که نشاندهنده عدم بخشش است. شخص حسود در فرهنگ عامه و اسطورهها غالباً با «چشم زدن/چشمشور» یا نماد حیواناتی مثل «مار» و «عقرب» (به خاطر زهرآگین بودن و آسیب رساندن از روی کینه) شناخته میشود.
جمعبندی و توضیح کامل بخیل و حسود
بخیل و حسود دو صفت ناپسند اخلاقی هستند که اگرچه گاهی در کلام عامیانه همراه یکدیگر میآیند، اما خاستگاه و نمود رفتاری متفاوتی دارند. بخل ریشه در مادیگرایی، ترس از فقر و زیادهخواهی فرد نسبت به اموال خودش دارد، در حالی که حسادت برخاسته از کمبودهای درونی، عقدههای روانی و ناتوانی در دیدن موفقیت و نعمتهای دیگران است.
در فرهنگ اسلامی و ادبیات فارسی، هر دو صفت به شدت نکوهش شدهاند؛ چرا که بخیل جامعه را از جریان سیال ثروت و کمک به نیازمندان محروم میکند و حسود با آرزوی زوال نعمت دیگران، آرامش روانی خود و امنیت عاطفی جامعه را به مخاطره میاندازد. شناخت تفاوت این دو واژه به درک بهتر مفاهیم روانشناختی و اخلاقی کمک میکند.