یعنی چه
این عبارت در زبان فارسی به عنوان یک واژه یا صفت مستقل در لغتنامهها ثبت نشده است؛ بلکه بخشی از امر به نیکی در بیت معروف سعدی شیرازی است. به طور کنایی به معنای بخشش، ایثار و کار خیر خالصانه است که فرد بدون انتظار جبران یا تشکر از سوی خلق، آن را رها میکند و به امید پاداش الهی میسپارد.
تلفظ
ترکیب صوتی این عبارت از دو بخش «دجله» (نام رود) با کسر حرف اول و سکون حرف دوم، و «انداز» (بن مضارع از انداختن) تشکیل شده است.
در جدول
پاسخ دقیق این عبارت در جدول خودِ «دجله انداز» با ۹ حرف است که به مفهوم کار خیر پنهانی یا بخشی از ضربالمثل معروف اشاره دارد.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی نزدیکترین اصطلاح مفهومی و فرهنگی به این عبارت، اصطلاحی برگرفته از کتاب مقدس است که به انجام کار خوب بدون انتظار پاداش فوری اشاره دارد.
به عربی
در فرهنگ و ادبیات عرب، عبارتهای متناظری وجود دارد که بر انجام کار خیر خالصانه و رها کردن آن در آب یا دریا تاکید دارند تا پاداش آن صرفاً از جانب خداوند باشد.
نماد چیست
در این عبارت، رودخانهٔ «دجله» به دلیل عظمت و جاری بودنش نماد گم شدن عمل در ظاهر است. انداختن نیکی در دجله نماد این است که فرد فاعل دیگر به دنبال نشانه یا منتگذاری در برابر خلق نمیگردد و آن را به عدالت و پاداش پنهان الهی واگذار میکند.
جمعبندی و توضیح کامل دجله انداز
عبارت «دجله انداز» برگرفته از شاهکار ادبی سعدی شیرازی در بوستان است که میسراید: «تو نیکیکن و در دجله انداز / که ایزد در بیابانت دهد باز». این تعبیر اگرچه به عنوان یک واژه مستقل در لغتنامههای کهن مانند دهخدا و معین جایگاهی ندارد، اما در فرهنگ عامه و ضربالمثلهای ایرانی به یک اصطلاح کلیدی برای توصیف اوج اخلاص، انفاق بیمنت و نیکوکاری پنهانی تبدیل شده است.
ریشه تاریخی این مفهوم به حکایتهای کهن درباره اطعام ماهیهای رودخانه دجله توسط افرادی بازمیگردد که بعدها در سختیهای بیابان به طرز معجزهآسایی نجات یافتند. این نگاه کاملاً با مفاهیم والای انفاق و پاداش پنهان در آیات قرآنی مطابقت دارد؛ جایی که بر بخشش خالصانه بدون انتظار هیچگونه جزا و سپاسی از سوی بندگان تاکید میشود.
در ساختار دستوری، این عبارت از ترکیب اسم خاص «دجله» و بن مضارع «انداز» ساخته شده و در جداول کلمات متقاطع و مسابقات فرهنگی به عنوان پاسخ ۹ حرفی برای نشان دادن نماد خیرخواهی مطلق و بدون چشمداشت به کار میرود.