یعنی چه
حکمه العین (حِکْمَةُ العَیْن) واژهای عمومی در زبان روزمره نیست، بلکه عنوان یک اثر گرانسنگ فلسفی در حوزهٔ حکمت اسلامی، الهیات و طبیعیات است که در قرن هفتم هجری توسط دانشمند و منطقدان ایرانی، نجمالدین کاتبی قزوینی نگاشته شده است. معنای لغوی آن «حکمتِ اصل و چشمه» یا «دانش بنیادین و گزیده» است.
تلفظ
این عبارت به صورت حِکْمَةُ العَیْن (Hikmat al-Ayn) با کسر حاء و سکون کاف در بخش اول، و فتح عین و سکون یاء در بخش دوم تلفظ میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع، این عبارت معمولاً به عنوان پاسخ سؤالاتی نظیر «کتاب فلسفی معروف کاتبی قزوینی» یا «اثری در الهیات و طبیعیات از شاگرد خواجه نصیر» کاربرد دارد و دقیقاً ۹ حرف است.
به انگلیسی
به عنوان یک نام خاص برای کتاب، آوانویسی آن استفاده میشود، اما در ترجمه تحتاللفظی به صورت Wisdom of the Eye یا در معنای عمیقتر به صورت حکمتِ ذات (Wisdom of the Essence) بازگردانده میشود.
به عربی
این اصطلاح کاملاً عربی و یک ترکیب اضافی (مضاف و مضافالیه) است که در متون کهن به همین صورت به کار میرود.
به فارسی
معادل مستقیم فارسی آن در سیاق نامگذاری کتاب، «حکمتِ اصل»، «دانش بنیادین» یا «گزیدهٔ مباحث فلسفی» است، چرا که مؤلف آن را به عنوان تتمهای بر کتاب منطقی خود «عین القواعد» نگاشته است.
در قرآن
ترکیب عینی و متصل «حکمه العین» در قرآن کریم وجود ندارد. با این حال، اجزای تفکیکشدهٔ آن یعنی واژهٔ «الحکمة» (به معنی دانش و فرزانگی) و واژهٔ «العین» (به معنی چشم یا چشمه) بارها به صورت جداگانه در آیات مختلف ذکر شدهاند.
جمعبندی و توضیح کامل حکمه العین
عبارت «حکمه العین» برخلاف تصور ابتدایی، یک واژه یا اصطلاح رایج در زبان فارسی عمومی نیست، بلکه دقیقاً عنوان یک کتاب کلیدی و درسی در تاریخ فلسفه مشاء و حکمت اسلامی است. این اثر ارزشمند در قرن هفتم هجری توسط نجمالدین کاتبی قزوینی، از شاگردان برجسته خواجه نصیرالدین طوسی، به زبان عربی نگاشته شده و شامل مباحث مهمی در الهیات و طبیعیات است.
از نظر لغوی، کلمه «العین» در عنوان این کتاب به معنای حقیقت، اصل یا گزیده ناب قواعد است و کل ترکیب به مفهوم «حکمت بنیادین» یا «دانش گزیده» اشاره دارد. در سنت حوزههای علمیه و متون کهن، این کتاب و شروح معروفی که بر آن نوشته شده (مانند شرح میرک بخاری)، همواره نماد و شاخصی برای متن دقیق، مختصر و جامع درسی در آموزش فلسفه به شمار میرفته است.