یعنی چه
«معتزلهٔ شیعه» یا «معتزلهٔ متشیعه» اصطلاحی تاریخی و کلامی است و به آن دسته از متکلمان مکتب اعتزال (بهویژه مکتب بغداد) اشاره دارد که به مرور زمان به عقاید شیعه، برتری امام علی (ع) و اصول کلامی امامیه یا زیدیه متمایل شدند؛ یا برعکس، متکلمان شیعهای که روشهای عقلگرایانه معتزله را در ساختار فکری خود جذب کردند.
تلفظ
این ترکیب از دو واژه عربی با تلفظ «مُعْتَزِلَه» (بر وزن مُفْتَعِلَه) و «شِیعَه» تشکیل شده است که در زبان فارسی با کسرهٔ اضافه به هم متصل میشوند.
به انگلیسی
در متون آکادمیک و فلسفی غربی برای اشاره به این جریان فکری یا پیروان آن از این عبارات استفاده میشود.
به عربی
در منابع تاریخ کلام اسلامی، این اصطلاح برای تفکیک مکتب بغداد (که تمایلات شیعی داشتند) از مکتب بصره به کار میرود.
به فارسی
برگردان یا مفهوم فارسی دقیق این عبارت، اشاره به متکلمان عقلگرای دگراندیشی دارد که با حفظ اصول عقلی، به مذهب تشیع یا فضایل اهل بیت گرایش یافتند.
در قرآن
ترکیب «معتزله شیعه» به عنوان فرقه در قرآن وجود ندارد. با این حال ریشه «عزل» به معنی کنارهگیری (مانند فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ) و ریشه «شیع» به معنی پیروان و گروهها (مانند وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ) در آیات قرآن به کار رفتهاند.
نماد چیست
این جریان فکری نماد مادی یا تصویری ندارد، اما در تاریخ اندیشه اسلامی، نماد پیوند مبارک میان «عقلگرایی مفرط» و «امامت و عدل علوی» شناخته میشود و مظهر اصالت دادن به عقل در فهم دین است.
جمعبندی و توضیح کامل معتزله ٔ شیعه
اصطلاح «معتزلهٔ شیعه» یا «معتزلهٔ متشیعه» بیانگر یکی از مهمترین و پویاترین تقاطعهای فکری در تاریخ کلام اسلامی است. معتزله به عنوان یک مکتب عقلگرای مستقل در قرن دوم هجری شکل گرفت که بر اصولی چون عدل الهی، اختیار انسان و حسن و قبح عقلی تأکید داشت. در این میان، متکلمان مکتب بغدادِ معتزله بهمرور تمایلات آشکاری به فضایل امام علی (ع) و خطوط فکری شیعه نشان دادند که به این جریان ترکیبی منجر شد.
از سوی دیگر، دانشمندان بزرگ شیعه مانند شیخ مفید و شریف مرتضی با حفظ اصول اصیل مهدویت و امامت، روشهای استدلال عقلی معتزله را در کلام امامیه بازسازی کردند. این همگرایی باعث شد که با وجود انقراض تدریجی مکتب معتزله در میان اهل سنت، میراث عقلگرایانه آنها (مانند اصل عدل و توحید تنزیهی) در کلام شیعه امامیه و مذهب زیدیه برای همیشه جاودان و زنده بماند.