یعنی چه
«حدوث کلامی» به این معناست که کلام خدا (مانند قرآن) پدیدآمده، مخلوق و وابسته به اراده الهی در زمان است و پیش از آن وجود نداشته است. در مقابل، «قدم کلامی» به این معناست که کلام الهی ازلی، غیرمخلوق و همقدم با ذات خداوند است. این مبحث از چالشبرانگیزترین مسائل اعتقادی در تاریخ الهیات اسلامی بوده که معتزله طرفدار حدوث آن و اشاعره طرفدار قدم آن بودهاند.
تلفظ
این اصطلاح به صورت «حُدوث وَ قِـدَمِ کَلامی» تلفظ میشود که در آن حُدوث به معنای نوپدیدی و قِدَم به معنای دیرینگی و ازلیت است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ این اصطلاح کلامی و الهیاتی دقیقاً ۱۳ حرف دارد.
به انگلیسی
در متون تخصصی الهیات و فلسفه به زبان انگلیسی، برای رساندن مفهوم مخلوق بودن کلام از واژه createdness و برای ازلی بودن آن از eternity یا uncreatedness استفاده میشود.
به عربی
این اصطلاح کاملاً ریشه در زبان و کلام عربی دارد و به صورت «الحدوث والقدم فی الكلام الإلهی» مطرح میشود.
در قرآن
خود ترکیب «حدوث و قدم کلامی» در قرآن نیامده است، اما اصل مسأله «کلامالله» در آیاتی مانند «وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا» (نساء/۱۶۴) مطرح شده است. همچنین مشتقات این دو کلمه مانند «مُحْدَثٍ» در آیه ۲ سوره انبیاء و «الْقَدِيمِ» در آیه ۳۹ سوره یس به کار رفتهاند که منشأ برداشتهای کلامی متفکران مسلمان شده است.
نماد چیست
در سنت فلسفی و کلامی، کلام الهی نماد بارز وحی و چگونگی ارتباط خداوند با جهان آفرینش است. همچنین در برخی تبیینهای کلامی، به عنوان نمادی از علم ازلی و تدبیر پروردگار شناخته میشود.
جمعبندی و توضیح کامل حدوث و قدم کلامی
اصطلاح «حدوث و قدم کلامی» یکی از بزرگترین و جنجالیترین دوقطبیهای مفهومی در تاریخ علم کلام و الهیات اسلامی است. محور اصلی این بحث بر سر ماهیت وجودی کلام خدا، بهویژه قرآن کریم، است؛ به این معنا که آیا قرآن به عنوان کلام الهی، آفریده و نوپدید است و سابقه عدم دارد (حدوث)، یا اینکه مانند ذات پاک خداوند، ازلی، قدیم و غیرمخلوق است (قدم).
این مناقشه در سدههای دوم و سوم هجری به اوج خود رسید و جامعه اسلامی را به دو گروه عمده تقسیم کرد. جریان معتزله با تکیه بر اصل توحید و منزه بودن ذات خدا از تعدد قدما، سرسختانه قائل به حدوث و مخلوق بودن قرآن بود. در مقابل، جریان اشاعره و اهل حدیث معتقد بودند که کلام صفت ذاتی خداست و چون ذات الهی قدیم است، کلام او نیز باید قدیم و ازلی باشد.
در نهایت، این بحث صرفاً یک نزاع لفظی نبود، بلکه ابعاد سیاسی و اجتماعی گستردهای (مانند واقعه محنه) در تاریخ اسلام به همراه داشت. امروزه این مبحث به عنوان یکی از سرفصلهای مهم در شناخت سیر اندیشه دینی و چگونگی تبیین صفات الهی در مدارس کلامی بررسی میشود.