یعنی چه
واژه «زقون» به صورت مستقل و اصیل در لغتنامههای معتبر فارسی وجود ندارد. این کلمه در واقع یک خطای نگارشی رایج یا صورت گفتاری از دو واژه است: یا منظور «زقوم» (درخت جهنمی و ناگوار) است که حرف پایانی آن تغییر کرده، و یا تصحیف و غلطنویسی واژه «زرقون» (معرب زرگون) است که به معنی ماده معدنی سرخرنگ یا سنگ جواهری زیرکن به کار میرود.
تلفظ
اگر آن را مخفف و دگرگونشده «زقوم» بدانیم، با تشدید قاف تلفظ میشود. در صورتی که آن را شکل نادرست «زرقون» (zarqūn) فرض کنیم، بدون تشدید و با سکون راءِ حذفشده خوانده میشود.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، این کلمه معمولاً به عنوان طراحان برای اشاره به شکل تحریفشده «زقوم» (طعام دوزخیان) یا «زرقون» (سرنج) استفاده میشود و پاسخ آن دقیقاً ۴ حرف دارد.
به انگلیسی
بسته به اینکه مراد از کلمه چه باشد، معادلهای انگلیسی متفاوتی دارد. برای مفهوم دوزخی واژه Zaqqum و برای مفاهیم معدنی واژههای Zircon یا Minium به کار میروند.
به عربی
در زبان عربی، واژه اصیل برای درخت جهنمی «الزقوم» از ماده (زقم) است و واژه معدنی آن «زرقون» است که خود معرب کلمه فارسی «زرگون» میباشد.
به فارسی
برگردان دقیق فارسی این واژه بر اساس ریشههای احتمالی، «زقوم» (به معنی لقمه تلخ و گلوگیر)، «زرگون» (به رنگ طلا) یا «سرنج» (رنگدانه سرخ ناری برای نقاشی و ضدزنگ) است.
در قرآن
کلمه «زقون» در قرآن کریم نیامده است. با این حال، واژه مشابه آن یعنی «الزقوم» دقیقاً ۳ بار در سورتهای صافات (آیه ۶۲)، دخان (آیه ۴۳) و واقعه (آیه ۵۲) به عنوان درخت خبیثه و غذای گناهکاران در جهنم ذکر شده است و احتمال دارد زقون اشتباه تایپی همین کلمه باشد.
نماد چیست
در فرهنگ و ادبیات، اگر منظور از آن همان زقوم باشد، نماد نهایت تلخی، بدفرجامی، زشتی و عذاب دوزخ است (چرا که میوه آن به سرهای شیاطین تشبیه شده است). اگر منظور زرقون باشد، نماد رنگ سرخ مایل به طلایی و مواد رنگساز در کیمیای قدیم است.
جمعبندی و توضیح کامل زقون
واژه «زقون» به این صورت چهار حرفی و مستقل، در هیچیک از لغتنامههای شاخص زبان فارسی مانند دهخدا، معین یا عمید ثبت نشده و فاقد هویت لغوی اصیل است. بررسیهای ریشهشناختی و متنپژوهی نشان میدهد که این کلمه به احتمال قریب به یقین، یک غلط املایی یا دگرگونی آوایی از واژه مشهور «زقوم» است که در خط فارسی به دلیل شباهت ظاهری حرف «م» و «ن» در آخر کلمات، به این شکل درآمده است.
احتمال دوم و ضعیفتر این است که تصحیف واژه «زرقون» باشد؛ زرقون معرب کلمه فارسی «زرگون» است که در کتب قدیمی به سنگ جواهر زیرکن یا ماده شیمیایی سرنج (اکسید سرخ سرب) اطلاق میشد. بنابراین هنگام مواجهه با این کلمه در جدولها یا متون، باید آن را کلید میانبری برای رسیدن به مفاهیم زقوم قرآنی یا زرگون فارسی دانست.