یعنی چه
این عبارت کنایه از افرادی است که بسیار دلنازک، حساس یا کمطاقت هستند و با کوچکترین ناملایمت، حرف یا اتفاق ناگواری، به سرعت بغضشان میترکد و آمادهٔ اشک ریختن میشوند. وجه شبه این اصطلاح، تشبیه چشمهای فرد به مشکی پر از آب است که دهانه (دم) آن باز است و با کمترین تکان، آب از آن سرازیر میشود.
تلفظ
تلفظ عامیانه و محاورهای این اصطلاح به صورت «اَشْ کَشْ دَمِ مَشْ کِ شِ» (ašk-aš dam-e mašk-eš-e) است که در اصل از عبارت «اشکش دمِ مشکش است/بود» میآید.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ این کنایه با توجه به تعداد حروف میتواند خودِ عبارت «اشکش دم مشکشه» (۱۱ حرف) یا صفاتی مانند «زودرنج» و «دلنازک» باشد.
به انگلیسی
دقیقترین معادل اصطلاحی در انگلیسی برای نشان دادن سرعت و بهانهٔ اندک برای گریه، عبارت «To cry at the drop of a hat» است.
به عربی
در زبان عربی برای توصیف فردی با این ویژگی عاطفی، از اصطلاحاتی مانند «سریع العبرة» یا «دمعته قریبة» استفاده میشود.
به ترکی
در ترکی استانبولی صفت عامیانهٔ «Gözü sulu» دقیقاً همان تصویر ذهنی چشمهای همیشه آمادهٔ گریه را منتقل میکند.
نماد چیست
این عبارت در ادبیات رفتارشناسی و فرهنگ عامه ایران، نماد بارز حساسیت مفرط عاطفی، دلرحمی زیاد یا کمطاقتی فرد در مواجهه با احساسات منفی و طعنههاست. تصویر ذهنی مَشک لبریز، نمادی از روحیهای است که ظرفیتش پر شده و با کوچکترین تلنگر سرریز میشود.
جمعبندی و توضیح کامل اشکش دم مشکشه
اصطلاح و ضربالمثل عامیانه «اشکش دم مشکشه» یکی از تعابیر کنایی و بسیار تصویرساز در فرهنگ عامه ایرانی است. ریشه این عبارت به زندگی سنتی و استفاده از مَشک (پوست چرمی برای حمل آب) بازمیگردد؛ زمانی که مشک کاملاً پر بود، آب تا دهانه یا همان «دمِ» آن بالا میآمد و کوچکترین تکان یا باز شدن بند آن، باعث سرازیر شدن فوری آب میشد. تشبیه چشم فرد به چنین مشکی، به زیبایی سرعت و سادگی جاری شدن اشک را نشان میدهد.
این اصطلاح معمولاً لحنی طعنهآمیز، دلسوزانه یا حتی مزاحگونه دارد و برای توصیف افراد بسیار نازکدل، زودرنج یا کودکان و بزرگسالانی به کار میرود که توانایی کنترل یا پنهان کردن احساسات و بغض خود را ندارند. در زبانهای دیگر نیز مفاهیم مشابهی وجود دارد که به سادگیِ گریه کردن با کوچکترین بهانه اشاره میکنند.
در مجموع، این آرایه کنایی بدون داشتن ریشه اصیل اشتقاقی یا مکتوب در متون کلاسیک، جایگاه خود را به عنوان یک واژهآرایی حسی و دقیق در زبان محاورهای فارسی تثبیت کرده است و نمادی از فوران سریع احساسات عاطفی به شمار میرود.