یعنی چه
این واژه در لغتنامههای کهن فارسی به معنای دزد، سارق و مجرای آب زیرزمینی (شترگلو) آمده است. با این حال، در چند دهه اخیر در زبان عامیانه به عنوان مخفف اصطلاح منسوخ پزشکی «منگولیسم» (سندرم داون) به کار رفته که امروزه کاربردی کاملاً توهینآمیز و ناپسند دارد.
ریشه
در معنای تاریخی و ادبی، ریشهای اصیل و فارسی دارد که همتراز با واژگانی چون «شنگل» است. اما در کاربرد عامیانه و توهینآمیز امروزی، ریشه در واژه انگلیسی Mongolism دارد که به دلیل شباهت ظاهری چشمهای این بیماران به مردم مغولستان در قرن ۱۹ میلادی توسط پزشکان غربی وضع شده بود و اکنون در دنیا منسوخ است.
به انگلیسی
برای معادلسازی دقیق باید به سیاق متن توجه کرد؛ در متون پزشکی مدرن بریتانیایی و آمریکایی صرفاً از Down syndrome استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی مدرن نیز مانند فارسی، استفاده از واژه منغولی برای بیماران ناپسند شمرده میشود و تعبیر علمی متلازمة داون جایگزین آن شده است.
به ترکی
در زبان ترکی استانبولی برای اشاره محترمانه و علمی به این وضعیت از اصطلاح سندرم داون استفاده میکنند.
به فارسی
معادلهای فارسی واژه بسته به کاربرد شامل دزد، عیار، مظهر قنات و در شکل معاصر آن (که بار منفی و تحقیرآمیز دارد) کم-توان ذهنی یا عقبمانده است.
نماد چیست
در فرهنگ سنتی ایران نماد خاصی برای این واژه وجود ندارد. اما در نگاه مدرن و بینالمللی، نماد آگاهیبخشی درباره سندرم داون که این کلمه از آن مشتق شده، روبان زرد و آبی و همچنین طرح سه کروموزوم شماره ۲۱ است.
جمعبندی و توضیح کامل منگل
واژه «منگل» یا «منگل» یکی از نمونههای جالب در زبان فارسی است که دچار تحول معنایی شدید و دوگانگی ریشهای شده است. در متون کهن ادبی و لغتنامههای شاخصی چون دهخدا، این واژه ریشهای اصیل دارد و به عنوان صفت برای دزدان و عیاران یا به عنوان اسمی برای مجاری آب زیرزمینی و دهانه قنات به کار میرفته است. در این لایه معنایی، واژه بار ریشهشناختی هندواروپایی یا اصیل ایرانی دارد.
از سوی دیگر، آنچه امروزه در جامعه و زبان محاوره بیشتر شنیده میشود، صورتی دگرگونشده از واژه اروپایی «منگولیسم» است. این اصطلاح پزشکی در قرن نوزدهم میلادی به دلیل شباهت ظاهری فرم چشمهای افراد مبتلا به سندرم داون با بومیان مغولستان وضع شد. با پیشرفت علم ژنتیک و تاکید بر حقوق معلولان، این اصطلاح در تمام دنیا منسوخ و توهینآمیز اعلام شد. در زبان فارسی معاصر نیز این کلمه تغییر شکل داد و به عنوان یک برچسب تحقیرآمیز و ناپسند برای خطاب قرار دادن افراد کمتوان یا به عنوان یک ناسزا به کار گرفته شد که از نظر اخلاقی و علمی کاملاً منسوخ است.