یعنی چه
این اصطلاح در لغت به معنی کاسهٔ گدایی یا همان ظرفی است که افراد نیازمند، گدایان و درویشان برای درخواست کمک، غذا یا صدقه پیش دست مردم دراز میکنند. در مفهوم کنایی و ادبی، این عبارت نشاندهندهٔ حالت فقر مطلق، دستِ نیاز دراز کردن، تواضع اجباری و وابستگی به لطف و کرم دیگران است.
تلفظ
تلفظ دقیق این ترکیب به صورت «کاسِهِیِ دَرْیوزِه» (kāse-ye daryūze) است. واژهٔ کاسه دارای کسرهٔ اضافه بوده و واژهٔ دریوزه با سکون روی حرف «ر» و واو مدی خوانده میشود.
در جدول
در پاسخ به سؤالات جدول که مفهوم ظرف گدایی، کشکول درویشان یا ظرف کدیه را با ۱۱ حرف طلب میکنند، عبارت دقیق «کاسه ٔ دریوزه» قرار میگیرد.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای اشاره به این ظرف معنوی یا مادی از ترکیبات Begging bowl یا Alms bowl (بهویژه در سنتهای بودایی و عرفانی) استفاده میشود.
به فارسی
معادلهای سره و ترکیبات هممعنی فارسی آن شامل کاسهٔ گدایی، کشکول (در اصطلاح درویشان)، ظرف کدیه و کاسهٔ پُرسه (طلب کردن) است. خود واژهٔ دریوزه از ترکیب «دَر» و «یوز» به معنی جستجوکنندهٔ درها (خانه به خانه رفتن برای تکدی) ساخته شده است.
نماد چیست
در ادبیات کلاسیک فارسی، بهویژه در شعر سبک هندی، این ترکیب نماد چشمِ منتظر، فقر مادی و نیاز مطلق است. شاعران گاهی چشم گریان و منتظر را به این کاسه تشبیه کردهاند؛ همانطور که صائب تبریزی میگوید: «کاسهٔ دریوزه سازد دیدهٔ یعقوب را / ماه کنعان در هوای نکهت پیراهنش».
جمعبندی و توضیح کامل کاسه ٔ دریوزه
ترکیب «کاسهٔ دریوزه» یکی از اصطلاحات اصیل و کنایی در زبان و ادبیات فارسی است که ریشه در فرهنگ اجتماعی و عرفانی گذشته دارد. واژهٔ دریوزه که از دگرگونی کلمهٔ «درویزه» حاصل شده، ساختاری هوشمندانه از ترکیب «دَر» (درِ خانهها) و «یوزیدن» (جستجو و طلب کردن) است؛ بنابراین کاسهٔ دریوزه در اصل به ظرفی اشاره دارد که گدا یا درویش با آن خانه به خانه به دنبال کمک میرفته است.
در ادبیات فارسی، این اصطلاح فراتر از کاربرد مادیِ تکدیگری رفته و به یک مفهوم استعاری قدرتمند تبدیل شده است. شاعران بزرگ از این عبارت برای تصویرسازی پیرامون نیازِ مطلق انسان به لطف الهی، فقر مادی شدید، شکستن غرور و حتی در قالب تشبیههای زیبایی نظیر تشبیه چشم منتظر و گریان به کاسهٔ گدایی استفاده کردهاند.