یعنی چه
تحتاللفظی به نوعی ترجمه، تفسیر یا درک اشاره دارد که در آن دقیقاً برابر هر واژه در زبان مبدأ، یک واژه در زبان مقصد قرار داده میشود. در این حالت، به ساختار کلی جمله، بافتار متن، آرایههای ادبی مانند کنایه و استعاره، و معنای روان و طبیعی عبارت توجهی نمیشود و صرفاً ظاهر کلمات ملاک قرار میگیرد.
تلفظ
این ترکیب به صورت [تَ حْ تَلْ لَفْ ظی] (tahtal-lafzi) خوانده میشود که از ادغام ترکیب عربی «تحتاللفظ» با یاء نسبت فارسی ساخته شده است.
در جدول
در کلمات متقاطع، در پاسخ به راهنمای «ترجمه کلمه به کلمه»، واژه ۷ حرفی «تحت لفظی» یا مترادفهای آن نظیر «موبهمو» کاربرد دارد.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای توصیف این مفهوم از واژه Literal یا عبارت اصطلاحی Word-for-word translation استفاده میشود.
به فارسی
معادلهای اصیل و روان فارسی برای این اصطلاح شامل «کلمهبهکلمه»، «واژهبهواژه»، «لفظبهلفظ»، «موبهمو» و «نصّی» هستند که همگی بر پایبندی کامل به ظاهر کلمات دلالت دارند.
در قرآن
خودِ واژه «تحتاللفظی» در متن قرآن کریم به کار نرفته است؛ اما در علوم قرآنی و تاریخ ترجمه، «ترجمه تحتاللفظی قرآن» به عنوان قدیمیترین روش برگردان آیات شناخته میشود (مانند ترجمههای کهن که واژه فارسی دقیقاً زیر واژه عربی قرار میگرفت) که در مقابل ترجمه تفسیری یا آزاد قرار دارد.
نماد چیست
این اصطلاح نماد سنتی یا باستانی خاصی ندارد، اما در زبانشناسی و نقد ادبی، نماد و مظهر «چسبیدن به ظاهر کلمات»، «فهم سطحی و خشک» و رویکرد «اصالت لفظ» یا همان Literalism به شمار میرود.
جمعبندی و توضیح کامل تحت لفظی
واژه تحتاللفظی (که در زبان عامیانه و جدول به صورت تحت لفظی نیز نوشته میشود) اصطلاحی است مأخوذ از ترکیب عربی «تحت اللفظ» به همراه یای نسبت فارسی که در قلمرو زبانشناسی، ترجمه و ادبیات کاربرد وسیعی دارد. این عبارت صفت برای هر نوع ترجمه یا درکی است که صرفاً بر پایه برابریابی کلمه به کلمه استوار است و به روح متن، بافتار سخن و کنایات توجهی ندارد.
اگرچه این روش در گذشته برای ترجمه متون مقدس نظیر قرآن کریم بسیار رایج بوده تا امانتداری در ساختار لفظ حفظ شود، اما در نظریههای مدرن ترجمه، رویکردی خشک و سطحی قلمداد میشود که معمولاً رسایی و روانی زبان مقصد را فدای ظاهر کلمات زبان مبدأ میکند. در مقابل این مفهوم، اصطلاحاتی چون ترجمه مفهومی، آزاد یا تفسیری قرار دارند که انتقال معنا را اولویت خود قرار میدهند.