یعنی چه
نقائض جمع تکسیری واژه «نقیضه» یا «نقیض» است که از ریشه عربی (ن ق ض) به معنی شکستن و ویران کردن گرفته شده است. در منطق و فلسفه، به دو امر یا گزاره کاملاً متناقض گفته میشود که اجتماع آنها با هم محال است (مانند وجود و عدم). در اصطلاح تاریخ ادبیات، به اشعار و قصایدی (غالباً در باب فخر و هجاء) اطلاق میشود که شاعری در پاسخ به شاعر دیگر، در همان وزن و قافیه میسراید تا ادعاها و افتخارات او را باطل و نقض کند.
تلفظ
تلفظ صحیح این واژه به صورت «نَقائِض» (Naqaa'iz) است.
در جدول
در کلمات متقاطع، پاسخ واژه «نقائض» دقیقاً ۵ حرف دارد و به عنوان هممعنی کلماتی چون متناقضات، اضداد و مناقضات شناخته میشود.
به انگلیسی
برای مفاهیم منطقی و فلسفی از واژگان Contradictions یا Antinomies استفاده میشود، اما در متون تاریخ ادبیات برای اشاره به این سبک شعری، خود اصطلاح Naqa'id به کار میرود.
در قرآن
کلمه جمع «نقائض» به این شکل در متن قرآن کریم ذکر نشده است. با این حال، فعلها و مشتقات ریشه ثلاثی آن (ن ق ض) مانند «نَقَضُوا» یا «یَنقُضُونَ» بارها در معنای شکستن عهد، پیمانشکنی و باز کردن گرهها در آیات قرآن (مانند آیه ۲۷ سوره بقره) استعمال شدهاند.
نماد چیست
این واژه در حوزه منطق و فلسفه، نمادِ دوگانگی، تقابل و امتناع جمع دو حقیقت متناقض است. در قلمرو ادبیات نیز نمادی از جدلهای کلامی، رقابتهای قبیلهای و سیاسی (بهویژه در دوره اموی مانند نقائض جریر و فرزدق) و تقابل دو دیدگاه معکوس به شمار میرود.
جمعبندی و توضیح کامل نقائض
واژه نقائض از ریشه عربی «نقض» به معنای از هم گسستن، ویران کردن و ابطال است که در زبان فارسی کاربردی تخصصی در علوم منطق، فلسفه و ادبیات دارد. در ساحت منطق، این کلمه اشاره به امور متناقضی دارد که هرگز با یکدیگر جمع نمیشوند و یکی باطلکننده دیگری است.
در تاریخ ادبیات، نقائض به ژانر یا سبک خاصی از شعر هجایی و مفاخره دوره اموی گفته میشود که در آن شاعران با حفظ وزن و قافیه شعر رقیب، استدلالها و افتخارات او را در هم میشکستند. اگرچه خود این لفظ در قرآن نیامده، ریشه آن در مفهوم عهدشکنی بارها در کلامالله مورد استفاده قرار گرفته است.