یعنی چه
این واژه به معنای شکافته شدن سنگ یا زمین و جاری شدن چشمهٔ آب به صورت آرام، تدریجی و ملایم است. در متون لغوی، این کلمه معمولاً نشاندهنده آغاز خروج جریان آب یا تراوش نرم آن از یک منفذ باریک است، در حالی که واژه «انفجار» به خروج شدید و پرحجم اشاره دارد.
تلفظ
تلفظ دقیق این واژه قرآنی به صورت «فَانْبَجَسَتْ» است که از پیشوند عطف «فَـ»، فعل ماضی «انْبَجَسَ» (از باب انفعال) و تاء تأنیث ساکن «ت» در انتهای آن تشکیل شده است.
به انگلیسی
در ترجمههای انگلیسی متون اسلامی و قرآن کریم، این عبارت معمولاً به معنای فوران ملایم یا جاری شدن نرم چشمه ترجمه میشود.
به عربی
در زبان عربی، این واژه از ریشه ثلاثی «ب ج س» گرفته شده که به معنای شکافتن پوست یا سنگ و خروج مایع است و به عنوان مترادف نزدیک تفجُّر (با شدت کمتر) به کار میرود.
به فارسی
در برگردانهای فارسی، این عبارت به صورت «پس روان شد»، «پس بشکافت و بیرون ریخت» یا «پس چشمه زد» معنی میشود که نشاندهنده جریان یافتن معجزهآمیز آب است.
در قرآن
این کلمه دقیقاً یکبار در قرآن کریم و در جریان داستان حضرت موسی (ع) و بنیاسرائیل آمده است: «فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا»؛ یعنی پس از زدن عصا به سنگ، دوازده چشمه از آن شکافت و به آرامی جاری شد.
جمعبندی و توضیح کامل فانبجست
واژه «فانبجست» یک لفظ اصالتاً عربی و قرآنی است که به واسطه متون دینی و ترجمههای شریف قرآن به ادبیات مذهبی فارسی راه یافته است. این کلمه به پدیده شکافتن زمین یا سنگ و خروج معجزهآمیز، ملایم و تدریجی آب اشاره دارد. مفسران و زبانشناسان تفاوت ظریفی میان این واژه و «فانفجرت» قائل هستند؛ به گونهای که انبجاس را مرحله آغازین و خروج نرم آب و انفجار را جریان پرفشار و فراوان بعدی میدانند.
در فرهنگ و تفاسیر اسلامی، این تعبیر به عنوان نمادی از رحمت الهی در اوج سختی و ناامیدی، پاسخ فوری به نیازهای انسان و گشایشهای تدریجی و آرام در زندگی شناخته میشود. این واژه به دلیل ارتباط مستقیم با معجزه حضرت موسی (ع) در صحرای سینا، بار معنایی و نمادین ویژهای در فرهنگ قرآنی دارد.