یعنی چه
تفاسیر اجتهادی به آن دسته از تفاسیر قرآن کریم گفته میشود که مفسر در آنها صرفاً به نقل احادیث و روایات بسنده نمیکند، بلکه با بهکارگیری نیروی عقل، تدبر، قواعد زبانی، علوم قرآنی و اصول فقهی به استخراج و استنباط مفاهیم آیات میپردازد. این روش علمی، حد وسط میان تفسیر روایی محض و تفسیر به رأیِ ممنوع است.
تلفظ
این اصطلاح از دو واژه عربی تشکیل شده و به صورت «تَفاسیرِ اِجتِهادی» خوانده میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلمات، پاسخ این اصطلاح دقیقاً ۱۳ حرف دارد. معادلهای دیگر آن مانند تفسیر عقلی نیز ممکن است مد نظر باشد.
به انگلیسی
در متون آکادمیک و انگلیسیزبان، برای اشاره به این روش تفسیری از واژگان مبتنی بر تحلیل عقلانی و اجتهاد استفاده میشود.
به فارسی
برگردان دقیق یا مفاهیم همارز این واژه در زبان فارسی شامل «تفاسیر عقلی»، «تفسیر استنباطی» و «تفسیر درایی» است که بر تحلیل و درک مفسر تکیه دارد.
در قرآن
خودِ ترکیبِ «تفاسیر اجتهادی» در قرآن نیامده است؛ اما ریشه «فَسَرَ» یکبار در آیه ۳۳ سوره فرقان به کار رفته و ریشه «جَهَدَ» نیز بارها تکرار شده است. همچنین آیاتی که به تدبر، تفکر و تبیین آیات (مانند آیه ۴۴ سوره نحل) دستور میدهند، به عنوان مستند و مجوز اصلی ساختار تفاسیر اجتهادی شناخته میشوند.
جمعبندی و توضیح کامل تفاسیر اجتهادی
تفاسیر اجتهادی روشی پویا و عقلگرایانه در فهم قرآن کریم است که در آن مفسر از چارچوب نقل صرف روایات فراتر رفته و با استفاده از ابزارهای علمی، ادبی، کلامی و اصولی به کشف مراد الهی میپردازد. این شیوه تفسیری تلاش میکند تا با تکیه بر خردورزی روشمند، پاسخگوی نیازهای فکری جامعه باشد.
در این رویکرد، عقل به عنوان یک مصباح و چراغ راهنما در کنار وحی و سنت قرار میگیرد تا جلوههای پنهان آیات را آشکار سازد؛ از این رو تفاسیر اجتهادی پادزهری در برابر قشریگری و نگاههای سطحی به متن قرآن به شمار میروند.