یعنی چه
تپاختر (Pulsar) نوعی جرم بسیار فشرده و متراکم کیهانی است که از بقایای یک ستارهٔ پرجرم پس از انفجار ابرنواختری تشکیل میشود. این جرم در واقع یک ستارهٔ نوترونی بسیار چگال است که با سرعت بالایی به دور خود میچرخد و از قطبهای مغناطیسیاش باریکههای پرقدرتی از امواج رادیویی، اشعه ایکس یا گاما منتشر میکند. به دلیل زاویهٔ محور چرخش، این پرتوها از دید ناظر زمینی به صورت پالسها یا تپهای منظم و چشمکزن (مانند نور یک فانوس دریایی) دیده میشوند.
تلفظ
این واژه ترکیبی از دو بخش «تَپ» (از بن مضارع مصدر تپیدن، به معنی ضربان و پالس) و «اَختَر» (به معنی ستاره یا جرم فلکی) است و به صورت روان و بدون تشدید تلفظ میشود.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ این واژه بر اساس تعداد حروف، معمولاً خودِ «تپ اختر» (۶ حرف بدون احتساب فاصله) یا معادل علمی و لاتین آن یعنی «پالسار» است.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی به این جرم کیهانی Pulsar میگویند. همچنین در سایر زبانها مانند عربی به آن «النجم النابض» (ستاره ضرباندار) و در ترکی استانبولی به آن «Atarca» یا همان «Pulsar» گفته میشود.
به فارسی
این واژه یک اصطلاح ساختگی و مصوب در زبان فارسی مدرن است که جایگزین واژه بیگانه پالسار شده است. واژههای همخانواده آن در زبان فارسی از ریشه «تپ» شامل تپش و تپنده، و از ریشه «اختر» شامل اخترشناسی و اخترفیزیک هستند.
در قرآن
خود کلمه فارسی «تپاختر» یا معادل مستقیم آن در قرآن وجود ندارد. با این حال، بسیاری از پژوهشگران و مفسران مدرن، آیات ۱ تا ۳ سوره مبارکه «الطارق» (وَالسَّمَاءِ وَالطَّارِقِ * وَمَا أَدْرَاكَ مَا الطَّارِقُ * النَّجْمُ الثَّاقِبُ) را بر تپاخترها منطبق میدانند؛ چرا که «طارق» در لغت به معنی کوبنده شبانه است و فرکانس پالسهای رادیویی این ستارگان صوتی شبیه به کوبیدن منظم ایجاد میکند و «النجم الثاقب» نیز به معنای ستاره شکافنده تاریکی است.
نماد چیست
در علم و فرهنگ مدرن، تپاختر نماد دقت بینظیر زمانسنجی در جهان و بقای ماده پس از مرگ یک ستاره است. پالسهای آنها آنقدر منظم است که در نقشههای فضایی (مانند لوح فضاپیماهای وویجر و پایونیر) از موقعیت تپاخترها برای نشان دادن آدرس دقیق سیاره زمین در کهکشان استفاده شده است.
جمعبندی و توضیح کامل تپ اختر
تپاخترها یکی از شگفتانگیزترین پدیدههای جهان هستی هستند که پس از مرگ ستارگان غولپیکر در یک انفجار ابرنواختری متولد میشوند. این اجرام هستهای فوقالعاده چگال، بقایای فشردهشدهای هستند که جرمشان نزدیک به جرم خورشید اما ابعادشان در حد یک شهر کوچک است. چرخش سریع و میدان مغناطیسی نیرومند آنها باعث میشود پرتوهای نوری و رادیویی را مانند یک فانوس دریایی غولپیکر در فضا پراکنده کنند.
واژه تپاختر یک برگردان فارسی هوشمندانه و دقیق از اصطلاح علمی پالسار است که به خوبی ماهیت ضربانی و تپنده این ستارهها را به تصویر میکشد. امروزه این ستارگان نه تنها در فیزیک نجومی به عنوان آزمایشگاهی برای بررسی قوانین نسبیت و گرانش شناخته میشوند، بلکه به دلیل ریتم بهشدت منظم تپشهایشان، به عنوان ساعتهای طبیعی و راهنماهای ناوبری در سفرهای فضایی آینده به شمار میروند.