سبتمبر یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل سبتمبر

واژه سبتمبر یکی از نمونه‌های جالب ورود نام‌های ماه‌های فرنگی به دنیای زبان‌های شرقی است. این واژه در واقع از زبان لاتین ریشه گرفته است و از کلمه Septem به معنی عدد هفت مشتق می‌شود. شاید این پرسش پیش بیاید که چرا ماه نهم میلادی باید نامی برگرفته از عدد هفت داشته باشد؛ علت این امر به تقویم روم باستان بازمی‌گردد که در آن سال از ماه مارس آغاز می‌شد و در نتیجه سپتامبر یا سبتمبر، دقیقا هفتمین ماه سال به شمار می‌رفت. بعدها با اصلاحات تقویمی و افزوده شدن ماه‌های ژانویه و فوریه به ابتدای سال، این ماه به رتبه نهم تغییر جایگاه داد اما نام قدیمی و سنتی خود را حفظ کرد.

تفاوت اصلی در نگارش و کاربرد این کلمه در زبان فارسی به منبع وام‌گیری آن برمی‌گردد. در ایران امروز، نام‌های ماه‌های فرنگی مستقیما از زبان فرانسوی و انگلیسی وارد شده‌اند، از این رو ما شکل «سپتامبر» را ترجیح می‌دهیم و به کار می‌بریم. با این حال، شکل «سبتمبر» به دلیل تاثیرگذاری زبان عربی (که در آن حرف پ وجود ندارد و به ب تبدیل می‌شود) در برخی متون قدیمی‌تر، ترجمه‌های مستند از جهان عرب و یا کشورهای همسایه که سیستم تقویمی مشترکی داشتند، دیده می‌شود. کشورهای حوزه شام و عراق البته بیشتر از واژه سریانی «ایلول» استفاده می‌کنند، اما در مصر و شمال آفریقا همین صورت «سبتمبر» کاربرد رسمی دارد.

در کاربرد واقعی این واژه در جملات، معمولا در متون مکتوب تاریخی یا اخبار ترجمه‌شده از منابع عربی به چنین تعبیری برمی‌خوریم. برای مثال جمله‌ای مانند «توافق‌نامه در اواخر سبتمبر به امضا رسید» کاملا نشان‌دهنده یک متن ترجمه‌ای است که در زبان فارسی معیار بهتر است به صورت «اواخر سپتامبر» یا «اوایل مهرماه» بازنویسی شود تا برای مخاطب فارسی‌زبان ملموس‌تر و آشناتر باشد. این واژه هیچ‌گونه ریشه یا کارکرد قرآنی ندارد؛ چرا که تقویم رسمی و مورد اشاره در فرهنگ اسلامی و قرآن کریم، تقویم قمری است و اسامی ماه‌های رومی یا گریگوری در آن فاقد پیشینه مذهبی هستند.

اشتباه رایجی که گاه در میان کاربران رخ می‌دهد، خلط میان تلفظ‌های مختلف و حتی شمارش این ماه در میان ماه‌های شمسی است. برخی به غلط تصور می‌کنند که سبتمبر معادل مستقیم شهریور یا مهر است، در حالی که تقویم میلادی با تقویم خورشیدی هماهنگی کامل روز به روز ندارد و سبتمبر بین این دو ماه خورشیدی شناور است. همچنین املای آن با حروف «س-ب-ت-م-ب-ر» گاهی به اشتباه با واژه‌های هم‌آوا مانند سپتامبر مخلوط می‌شود که یادگیری تعداد حروف دقیق آن (۶ حرف) به ویژه برای حل‌کنندگان جدول‌های کلمات بسیار کلیدی و گره‌گشا است.

یک نکته کاربردی و فرهنگی در خصوص این ماه، جایگاه ژئوپلیتیک و اقتصادی آن است. در بسیاری از سیستم‌های آموزشی سراسر جهان، سبتمبر نقطه شروع رسمی سال تحصیلی، دانشگاهی و تجاری پس از تعطیلات طولانی تابستانی است. به همین جهت، این واژه در ادبیات مدرن و رسانه‌ها همواره حسی از نو شدن، برنامه‌ریزی دوباره و آغاز تکاپوی پاییزه را با خود به همراه دارد، حتی اگر به صورت سنتی و عربی‌شده یعنی سبتمبر نوشته شده باشد.