یعنی چه
واژه اقتضاب در لغت به معنای قطع کردن و بریدن (مانند بریدن شاخه از درخت) است. در اصطلاح ادبی و بلاغی، به معنای ارتجال، بدیههگویی یا شعر سرودن بدون اندیشه قبلی و همچنین انتقال ناگهانی از یک سخن به سخن دیگر بدون وجود پیوند و رابطه آشکار (گریز ناگهانی) به کار میرود.
تلفظ
این کلمه بر وزن اِفْتِعال تلفظ میشود؛ حرکات آن به صورت اِ (همزه مکسور)، ق (ساکن)، تِ (مکسور)، ضا (الف مدی) و ب (ساکن) است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، واژه اقتضاب به عنوان پاسخ برای راهنماهایی چون «بدیههگویی»، «سخن بیمقدمه» یا «بریدن شاخه درخت» کاربرد دارد و کلمهای ۶ حرفی است.
به انگلیسی
بسته به متن، در معنای ادبی و سخن گفتن بدون آمادگی از واژه Improvisation و در معنای گسست ناگهانی کلام از Abrupt transition یا Abrupt speech استفاده میشود.
به عربی
این واژه اصالتاً عربی و مصدر باب افتعال از ریشه (ق-ض-ب) است که در زبان مبدأ نیز به معنای بریدن یا آغاز ناگهانی سخن کاربرد دارد.
به فارسی
معادلهای دقیق فارسی این واژه شامل «بریدن»، «گسست»، «بدیههگویی» و «بیمقدمهگویی» هستند. در زبان فارسی مدرن، این واژه بیشتر کارکرد ادبی و بلاغی دارد.
در قرآن
خود کلمه «اقتضاب» عینا در متن قرآن کریم نیامده است؛ اما در علوم قرآنی و فن بلاغت قرآن (مانند مبحث تناسب آیات و سور)، اقتضاب به تغییر لحن و موضوع ناگهانی بدون مقدمهچینی طولانی اطلاق میشود؛ مانند انتقال ناگهانی موضوع در سوره ص آیات ۴۹ تا ۵۵ با عبارتهایی نظیر «هذا».
نماد چیست
در فرهنگ سنتی و تحلیل ادبی، اقتضاب به دلیل ریشه لغویاش (بریدن) نماد «قاطعیت، صراحت و گسست» است و به دلیل معنای اصطلاحیاش (بداههگویی) نماد «سرعت ذهن، هوش سرشار و تسلط فوقالعاده بر کلام» شناخته میشود.
جمعبندی و توضیح کامل اقتضاب
واژه «اقتضاب» یک کلمه عربیتبار و مصدر باب افتعال از ریشه «ق-ض-ب» است که در لغت به معنای بریدن و جدا کردن (مانند قطع کردن شاخه درخت) به کار میرود. این واژه در زبان فارسی بیشتر کاربرد ادبی و بلاغی دارد و به دو مفهوم اصلی ارجاع میدهد؛ اول، بدیههگویی و سرودن شعر یا ایراد سخن بدون تفکر و آمادگی قبلی (ارتجال) و دوم، قطع کردن ناگهانی یک مطلب و آغاز کردن مطلبی دیگر بدون وجود پیوند ظاهری.
در حوزه علوم قرآنی و بلاغت، اقتضاب به عنوان یک آرایه در بررسی تناسب آیات شناخته میشود که در آن کلام بدون مقدمهچینی طولانی، از موضوعی به موضوع دیگر منتقل میشود. اگرچه خود واژه عینا در قرآن نیامده، اما این شیوه بیانی در سورههای مختلف مشهود است. این واژه در جدول کلمات متقاطع ۶ حرف دارد و نمادی از قاطعیت در بیان و سرعت انتقال ذهن است.