معنی
عتاب در اصل به معنای بازخواست کردن همراه با گلایه است. این واژه زمانی به کار میرود که فردی از روی ناخشنودی اما لزوماً نه از روی دشمنی کامل، به دیگری تندی میکند یا به خاطر رفتاری او را مورد ملامت قرار میدهد.
یعنی چه
وقتی کسی را مورد عتاب قرار میدهند، یعنی با لحنی تند و معترضانه به او گله میکنند. این حالت معمولاً در روابطی رخ میدهد که هنوز پیوند محبت یا توجه وجود دارد و ملامت به قصد اصلاح یا بیان رنجش است.
مترادف
واژههای سرزنش و ملامت نزدیکترین معانی را به عتاب دارند، هرچند عتاب غالباً لحنی آمیخته با گلهمندی شخصی را نیز در خود دارد.
متضاد
در کنار واژههای عمومی مانند ستایش و تمجید، واژه 'اعتاب' یک متضاد دقیق لغوی است که به معنی راضی کردن، دلجویی و رفع گلهمندی به کار میرود.
ریشه
این واژه اسم مصدر از ریشه عربی (عتب) است. در اصلِ لغت به معنی گام برداشتن، پله، یا پستی و بلندی زمین بوده که مجازاً به پستیوبلندیهای کلامی، ناخشنودی و تغییر حالت از رضایت به گلهمندی اطلاق شده است. مشتقاتی چون معاتبه، عاتب و تعتب نیز از همین ریشه هستند.
جمله سازی
تلفظ
این واژه با کسره حرف اول (عِ) تلفظ میشود: [‘etāb].
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، در پاسخ به راهنماهایی چون 'سرزنش'، 'ملامت' یا 'تندی در سخن'، واژه ۴ حرفی «عتاب» یک پاسخ رایج و دقیق است.
به انگلیسی
بسته به میزان تندی کلام و نسبت میان افراد، واژههای فوق دقیقترین معادلهای انگلیسی برای رساندن مفهوم عتاب هستند.
به فارسی
برگردانهای دقیق فارسی این واژه شامل سرزنش، گله، خردهگیری و ملامت کلامی است.
در قرآن
خود مصدر «عتاب» در متن قرآن مجید به کار نرفته است؛ اما مشتقات دیگر این ریشه (مانند فعل یستعتبون از باب استفعال) کلاً ۵ بار در آیاتی نظیر آیه ۳۵ سوره جاثیه، آیه ۲۴ سوره فصلت و آیه ۵۷ سوره روم آمده است. همچنین در علوم قرآنی، اصطلاح «خطابهای عتابآمیز» به لحن ملامتگر برخی آیات اشاره دارد.
جمعبندی و توضیح کامل عتاب
واژه «عتاب» یکی از اصطلاحات پرکاربرد در زبان و ادبیات فارسی است که ریشه در زبان عربی دارد. این کلمه به معنای سرزنش، ملامت و تندی در کلام از روی دلخوری و گلهمندی است. تفاوت ظریف عتاب با واژههایی مانند توبیخ یا خشمِ مطلق در این است که در عتاب، معمولاً پیوندی از عاطفه، محبت یا تمایل به اصلاح و دلجویی نهفته است؛ به همین دلیل در ادبیات عاشقانه فارسی، عتاب معشوق مایه خرسندی عاشق است، چرا که آن را نشانه توجه و تداوم رابطه میداند.
از نظر ریشهشناسی، این کلمه از ماده «ع-ت-ب» پدید آمده که در اصل به ناهمواریها و پستیوبلندیهای زمین و مسیر اشاره داشته و سپس مجازاً در خصوص فراز و نشیبهای کلامی و گلهگذاری به کار رفته است. اگرچه عین کلمه «عتاب» در قرآن کریم یافت نمیشود، اما افعال همخانواده آن در معنای طلبِ رضایت و بازخواست در متن مصحف شریف مشهود است.