یعنی چه
بداء در اصطلاح کلامی شیعه به این معناست که خداوند امری را در جهان خلقت و سرنوشت آشکار میسازد که پیش از آن برای انسانها پنهان بود یا ظاهرِ یک پیشبینی چیز دیگری را نشان میداد. این عقیده به معنای تغییر رأی، پشیمانی یا یادگیری چیز جدیدی توسط خداوند نیست (که کفر محسوب میشود)، بلکه یعنی خداوند از ازل به هر دو حالت آگاه بوده، اما مقدرات غیرحتمی را بر اساس کارهای اختیاری انسان (مانند دعا، صدقه، توبه یا صله رحم) محو و امر جدیدی را اثبات و ظاهر میکند.
تلفظ
این واژه در زبان عربی به صورت «بَداء» تلفظ میشود که حرف اول آن دارای فتحه و در پایان آن الف ممدوده قرار دارد.
در جدول
پاسخ دقیق این عبارت در جدولهای متقاطع بر اساس تعداد حروف خواسته شده، خودِ عبارت «بداء در شیعه» (۱۰ حرفی) یا واژه «بداء» (۴ حرفی) است.
به انگلیسی
در متون انگلیسی و دینپژوهی معاصر، برای انتقال این مفهوم کلامی از واژه معرب آن یا عبارات توصیفی مربوط به تغییر تقدیر استفاده میشود.
به عربی
این اصطلاح کاملاً ریشه در زبان و کلام عربی دارد و در منابع شیعی به همین صورت به کار میرود.
در قرآن
اگرچه خود واژه «بداء» با این ساختار اصطلاحی در قرآن نیامده، اما مفهوم آن در لوح محو و اثبات کاملاً تایید شده است. آیه ۳۹ سوره رعد میفرماید: «یَمْحُوا اللَّهُ ما یَشاءُ وَیُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْکِتابِ» (خداوند هر چه را بخواهد محو، و هر چه را بخواهد اثبات میکند). همچنین آیه ۲ سوره انعام به وجود دو نوع اجل معلق (تغییرپذیر) و مسمی (حتمی) اشاره دارد که بداء در اجل معلق رخ میدهد.
نماد چیست
بداء بزرگترین نماد امیدواری در تفکر شیعی است؛ این عقیده نشان میدهد سرنوشت انسانها با رفتارهای اختیاریشان بنبست ندارد و تفکر تفویض یا جبرگرایی مطلق (مانند عقیده یهود که میگفتند دست خدا بسته است) باطل است. در تاریخ تشیع نیز، وفات پیش از موعد اسماعیل (فرزند امام صادق ع) بارزترین مصداق عینی و نمادین بداء شد، چرا که مشیت واقعی خدا را درباره جانشینی امام آشکار کرد.
جمعبندی و توضیح کامل بداء در شیعه
عقیده به بداء یکی از امتیازات کلامی مذهب تشیع است که مرز میان پویایی جهان هستی و علم ازلی الهی را تبیین میکند. بر خلاف منتقدان که گمان میکردند بداء به معنای تغییر در علم خدا یا پشیمانی اوست، متکلمان شیعه اثبات کردهاند که بداء در واقع «ابداء» (آشکار کردن) سرنوشتی جدید برای بندگان است. این دگرگونیها تنها در لوح محو و اثبات رخ میدهد، در حالی که امالکتاب یا همان علم ازلی خدا دستنخورده باقی میماند.
فایده تربیتی و نمادین این آموزه در زندگی انسان بسیار عمیق است؛ چرا که به فرد مومن میآموزد سرنوشت او کاملاً صلب و قضا و قدریِ محض نیست، بلکه او میتواند با توبه، تضرع، صدقه و دگرگونیهای درونی، قلم تقدیر الهی را در جهت خیر و مصلحت جدید سوق دهد و مسیر زندگی خود را متحول سازد.