یعنی چه
این واژه در لغت به معنی «عرق پیشانی» است. جبین به معنای پیشانی بوده و ترشح عرق بر روی آن، به عنوان نشانهای عینی از فعالیت بدنی سنگین و کار سخت در نظر گرفته میشود. در کاربرد ادبی و عرفی، این اصطلاح برای تحسین کسی به کار میرود که بدون اتکا به دیگران و با اتکا به نیروی بازو و زحمت خود امرار معاش میکند.
تلفظ
واژه اول یعنی عرق با فتح عین و راء (عَرَق) و واژه دوم با فتح جیم و کسر باء (جَبِین) خوانده میشود که در حالت اضافه، حرف قاف به جیم متصل میگردد.
در جدول
در سوالات طراحان جدول، این ترکیب معمولاً به عنوان پاسخ برای رمزهایی همچون «کنایه از زحمت و تلاش سخت» یا «کنایه از دسترنج» کاربرد دارد.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی اصطلاح «sweat of one's brow» دقیقاً مشابه تصویرسازی فارسی، از عرق پیشانی برای نشان دادن ارزش کار سخت و دسترنج واقعی استفاده میکند.
به عربی
این ترکیب خود از ریشه و واژگان عربی وارد فارسی شده است. در زبان عربی علاوه بر عرق الجبین، عبارت «کد الیمین» (به معنی تلاش دست راست) همراستای این مفهوم به کار میرود.
به ترکی
در زبان ترکی استانبولی اصطلاح «Alın teri» دقیقاً به معنی عرق پیشانی است و مجازاً برای اشاره به ارزش کار، زحمت و نان حلال استفاده میشود.
به فارسی
معادلهای فارسی اصیل این ترکیب شامل واژگانی چون دسترنج و عرق پیشانی هستند. در ادبیات فارسی واژههای هممعنایی مثل رنج و زحمت، کوشش و مشقت برای رساندن این بار معنایی استفاده میشوند.
در قرآن
عین عبارت «عرق جبین» در متن قرآن وجود ندارد؛ با این حال واژه «جَبين» یک بار در آیه ۱۰۳ سوره صافات (فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ) در جریان داستان ذبح حضرت اسماعیل به کار رفته است. همچنین مفهوم کلی تلاش انسان برای کسب روزی حلال در آیات متعددی مورد تأکید قرار گرفته است.
نماد چیست
عرق جبین در فرهنگ و ادبیات ما نماد بارز طبقه کارگر، ارزش نهادن به زحمت انسانی، دوری از تنپروری و مفتخوری، و داشتن استقلال و عزت نفس در کسب معیشت است.
جمعبندی و توضیح کامل عرق جبین
ترکیب کنایی «عرق جبین» که از دو واژه عربی عرق و جبین (به معنی پیشانی) ساخته شده، یکی از کلیدیترین اصطلاحات در فرهنگ و ادبیات فارسی برای ستایش کار و کوشش است. این عبارت با تصویر کردن فیزیکیِ عرق ریختن پیشانی در اثر فعالیت سنگین، به شکلی ملموس ارزش دسترنج و نان حلال را به مخاطب یادآوری میکند.
در نظام اخلاقی و ادبی ایران، عرق جبین در تقابل مستقیم با مفاهیمی چون تنپروری، کاهلی، مال مفت و روزی بادآورده قرار میگیرد. این اصطلاح نمادی از استقلال مالی، عزت نفس و شرافت انسانی است که در میان تودههای مردم و طبقه کارگر به عنوان بزرگترین سرمایه معنوی شناخته میشود.