یعنی چه
سنگ جَزْع واژهای کلاسیک در جواهرشناسی سنتی و ادبیات است و به نوعی سنگ معدنی از خانوادهٔ عقیق یا چالسیدونی گفته میشود که دارای لایهها و رگههای موازی به رنگهای سفید، سیاه، قهوهای یا زرد است. این سنگ به دلیل شباهت ظاهری رگههای موازیاش به چشم، در اشعار کهن فارسی بسیار به چشم معشوق تشبیه شده است.
تلفظ
این کلمه در زبان فارسی به صورت فتح حرف اول و سکون حرف دوم و سوم یعنی «جَزْع» تلفظ میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع، پاسخ این کلمه بسته به تعداد حروف معمولاً «سنگ جزع»، «عقیق سلیمانی»، «باباغوری» یا «اونیکس» است.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی معادل دقیق و یکتای علمی برای آن وجود ندارد، اما فراگیرترین معادلها Onyx (اونیکس) و Banded Agate (عقیق لایهای/نواری) هستند.
به عربی
در زبان عربی از همین واژه به صورت «الجَزْع» یا ترکیب «العقیق الجزع» استفاده میشود و مرغوبترین نوع آن در گذشته با نام «جزع یمانی» شناخته میشده است.
در قرآن
نام «سنگ جزع» در کتاب قرآن نیامده است. تنها واژهٔ همریشهٔ آن «جَزُوعاً» در آیه ۲۰ سوره معارج است که به معنی انسان «بیقرار و ناشکیبا» بوده و ارتباطی با این سنگ و گوهرهای معدنی ندارد.
نماد چیست
در ادبیات فارسی به خاطر تقابل رنگهای تیره و روشن در لایههای سنگ، نماد چشم خمار، چشم سیاه و سفید معشوق یا چشم گریان است. در باورهای سنتی و مذهبی نیز سنگ جزع (بهویژه جزع یمانی) به عنوان نمادی برای دفع بلایا، چشمزخم، ایجاد آرامش قلب، تسکین غم و اندوه و بالا بردن پایداری و وقار شناخته میشود.
جمعبندی و توضیح کامل سنگ جزع
سنگ جَزْع یکی از گوهرهای نیمهقیمتی و بااصالت در جواهرشناسی سنتی جهان اسلام و ادبیات فارسی است. از نظر علمی و زمینشناسی مدرن، جزع یک نام علمیِ کاملاً یکتا محسوب نمیشود، بلکه اصطلاحی بازاری و کهن برای اشاره به انواع عقیقهای نواری (Banded Agate) تیره، اونیکس (Onyx) یا ساردونیکس است که مشخصهٔ اصلی آنها وجود لایهها و رگههای موازی و منظم با رنگهای متضاد است.
این واژه در زبان عربی ریشه دارد و معروفترین نوع آن در طول تاریخ «جزع یمانی» بوده است که به وفور در ساخت نگین انگشترهای مذهبی به کار میرفته است. در شعر و ادب پارسی نیز شاعران به دلیل شباهت ظاهری این سنگِ لایهلایه به ساختار سیاهی و سفیدی چشم، بارها از آن برای تصویرسازی چشم معشوق یا چشم اشکبار استفاده کردهاند.
با وجود اینکه برخی واژههای همخانوادهٔ زبانی آن در کتب دینی به معنای بیتابی آمدهاند، خودِ سنگ در روایات سنتی و طب قدیم نمادی از ثبات، استقامت، دفع انرژیهای منفی و آرامشبخشی به شمار میرود و امروزه با نامهایی چون عقیق سلیمانی یا باباغوری نیز در بازار سنگهای قیمتی شناخته میشود.