یعنی چه
عبارتی قرآنی و عربی است که از دو جزء «إذ» (زمانی که/هنگامی که) و «أدبر» (پشت کرد/رو برگرداند) تشکیل شده است. این عبارت ترکیبی در متون دینی و ادبی برای اشاره به لحظهٔ رفتن، سپری شدن و پشت کردن یک پدیده — بهویژه تاریکی شب — به کار میرود و معنای دقیق آن رو به پایان گذاشتن و گذشتن است.
تلفظ
تلفظ صحیح این عبارت به صورت «إِذْ أَدْبَرَ» (Iz Adbara) است که در آن همزهٔ ابتدایی هر دو کلمه به صورت مکسور و مفتوح بیان میشود و ذال و دال ساکن هستند.
به انگلیسی
در ترجمههای انگلیسی قرآن کریم، این عبارت معمولاً برای توصیف رفتن و عقبنشینی شب با تعابیر فوق معادلسازی شده است.
به عربی
در زبان عربی ساده و معاصر، برای تبیین مفهومی این عبارت از افعالی مانند ولّی، انصرف و ذهب استفاده میشود که همگی دال بر رفتن و پشت کردن هستند.
به فارسی
برگردان دقیق فارسی این عبارت «آنگاه که پشت کند» یا «هنگامی که رو برگرداند و برود» است که در سنت ترجمه قرآنی به رفتن و رو به پایان گذاشتن شب تعبیر میشود.
در قرآن
این عبارت به طور دقیق در آیه ۳۳ سوره مدثر آمده است: «وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ» که آفریدگار در آن به شب، در آن هنگام که تاریکیاش رو به پایان است و جای خود را به سپیده دم میدهد، سوگند یاد کرده است.
جمعبندی و توضیح کامل اذ ادبر
عبارت قرآنی «إذ أدبر» ترکیبی فصیح از حرف ظرف زمان و فعل ماضی از ریشه «د ب ر» است که معنای ملموس پشت کردن، رو برگرداندن و سپری شدن را افاده میکند. اصلیترین و شناختهشدهترین کاربرد این تعبیر در کلامالله مجید، به عنوان مطلع یکی از سوگندهای پروردگار در سوره مدثر است که به لحظه پایانی شب و آغاز روشنایی اشاره دارد.
از نظر معنایی و نمادین، این عبارت نمایانگر پایان یافتن یک دوره، رفتن تاریکی، جهل یا غفلت و آماده شدن برای طلوع سپیده دم هدایت و روشنایی است. ریشه این واژه با کلماتی نظیر تدبیر و مدبر همخانواده بوده که همگی به نوعی با عاقبت، پشت سر و سرانجام امور در ارتباط هستند.