معنی
واژهٔ سهم در زبان فارسی کاربردهای گوناگونی دارد؛ در وهلهٔ اول به معنی بخش، قسمت یا بهرهای است که به کسی میرسد (مانند سهم ارث). در اصطلاحات اقتصادی و بازار سرمایه نیز به معنای سند مالکیت بخشی از دارایی یک شرکت یا کارخانه (سهام بورس) به کار میرود. علاوه بر این، در ریشهٔ اصیل فارسی، سهم به معنای ترس، باک و ابهت نیز آمده است.
یعنی چه
عبارت سهم داشتن یا سهم بردن یعنی ذینفع بودن در یک موضوع، دارایی یا مسئولیت. وقتی میگوییم فردی در کاری سهم دارد، یعنی بخشی از آن کار با مسئولیت یا منفعت او گره خورده است. در ادبیات کهن نیز سهم داشتن به معنای مایهٔ بیم و هراس بودن یا دارای ابهت شدید بودن است.
مترادف
با توجه به دو ریشهٔ متفاوت این واژه، برای معنای اول (بهره/قسمت) مترادفهایی چون حصه، نصیب، بخش و دانگ کاربرد دارند و برای معنای دوم (بیم/ابهت) مترادفهایی مثل هراس، خوف، وحشت و نهیب مناسب هستند.
متضاد
در معنای مادی و اقتصادی، متضاد سهم واژههایی مانند کل یا تمامیت هستند که به یکپارچه بودن اشاره دارند. در معنای روانی و احساسی (ترس)، متضادهای آن شجاعت، دلیری و آرامش خواهند بود.
هم خانواده
واژگان سهام، تسهیم و سهیم از ریشهٔ عربی آن (به معنی بخش کردن) مشتق شدهاند. واژگان سهمگین و سهمناک از ریشهٔ پهلوی و ایرانی باستان (به معنی ترسناک و باابهت) ساخته شدهاند.
ریشه
این کلمه دو ریشهٔ کاملاً متفاوت دارد. معنای بخش و بهره از واژهٔ عربی «سَهْم» گرفته شده که در اصل به معنی تیر چوبی برای قرعهکشی بوده و سپس به نتیجهٔ قرعه (نصیب) اطلاق شده است. اما معنای ترس و ابهت، واژهای کاملاً ایرانی و بازمانده از زبان پهلوی (sahm) است که خود از ریشهٔ اوستایی θrah به معنی لرزیدن و ترسیدن میآید.
جمله سازی
در جدول
در بازیهای جدول و معماها، اگر راهنمای جدول کلماتی مانند «بخش»، «نصیب»، «بهره»، «قسط»، «ترس» یا «باابهت» را از شما بخواهد، واژهٔ ۳ حرفی «سهم» یکی از اصلیترین پاسخهاست.
به انگلیسی
در متون اقتصادی و عمومی زبان انگلیسی، واژههای Share و Portion رایجترین معادلها هستند. در صورت نیاز به اشاره به معنای کهن و فارسی آن (ترس)، واژگان Fear یا Dread به کار میروند.
جمعبندی و توضیح کامل سهم
واژهٔ «سهم» از نمونههای جالب در زبان فارسی است که دو معنا و ریشهٔ کاملاً مجزا دارد. معنای نخست و رایجتر آن که امروزه در ادبیات روزمره، حقوق و بورس بسیار کاربرد دارد، ریشه در زبان عربی دارد و به معنای بهره، نصیب، قسمت و یا واحد مالکیت تجاری است. این مفهوم از رسم قدیمی قرعهکشی با تیرهای چوبی برآمده که به مرور زمان به معنای «آنچه از قرعه به فرد میرسد» یا همان نصیب تغییر شکل یافته است.
از سوی دیگر، معنای دوم سهم که به مفهوم ترس، وحشت، هول و ابهت شدید است، اصالت کاملاً ایرانی و پهلوی دارد. این واژه در ادبیات کلاسیک فارسی و شاهنامه بسیار به چشم میخورد و مشتقاتی چون «سهمگین» و «سهمناک» هنوز هم در زبان ما زنده و پرکاربرد هستند. همچنین در علم نجوم قدیم، سهم نام صورت فلکی پیکان در آسمان شمالی است.
در یک جمعبندی میتوان گفت این واژه بسته به بافت متن، هم میتواند نشاندهندهٔ عدالت، مالکیت و مشارکت مالی باشد و هم نمادی از قدرتِ ابهتآمیز و هراسآور. ریشهٔ عربی آن یکبار نیز در قرآن کریم (سوره صافات) به معنی قرعه انداختن به کار رفته است.