یعنی چه
«یاقوته» در لغت به معنای یک واحد یا یک دانه از سنگ قیمتی یاقوت است. پسوند «ه» در انتهای آن نقش تاء وحدت را در زبان عربی ایفا میکند تا نشاندهندهٔ یک عدد از این جنس باشد. این واژه در ادبیات به عنوان کنایه از لب سرخرنگ معشوق، مظهر زیبایی، صفا و ارزشمندی ملوکانه به کار میرود.
تلفظ
این واژه در زبان فارسی با ضمّهٔ حرف تاء و صدای «ه» صامت در پایان (یاقوته) تلفظ میشود. در اصل زبان عربی نیز به صورت «یاقوتَة» با تاء تأنیث/وحدت قرائت میگردد.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلماتی، اگر طراح به دنبال یک واژهٔ ۶ حرفی برای «یک دانه سنگ قیمتی سرخ» یا «مفرد یاقوت» باشد، پاسخ دقیق آن «یاقوته» است.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی با توجه به رنگ کانی، واژگان متفاوتی وجود دارد که رایجترین آنها برای نوع سرخرنگ Ruby است.
به ترکی
در زبان ترکی استانبولی عینا از وامواژهٔ «Yakut» برای اشاره به این سنگ گرانبها استفاده میشود.
به فارسی
واژهٔ اصیل و قدیمی این سنگ در زبان فارسی «یاکَند» است. همچنین در متون کهن فارسی گاهی به مجاز از واژهٔ «لعل» یا «جوهر» برای اشاره به آن بهره بردهاند.
در قرآن
خودِ کلمهٔ مفرد «یاقوته» در متن قرآن نیامده است، اما شکل جمع جنس آن یعنی «الْيَاقُوت» یکبار در آیه ۵۸ سوره الرحمن آمده است: «كَأَنَّهُنَّ الْيَاقُوتُ وَالْمَرْجَانُ» که در توصیف زیبایی، صفا و پاکی حوریان بهشتی، آنان را به یاقوت و مرجان تشبیه کرده است.
جمعبندی و توضیح کامل یاقوته
واژهٔ «یاقوته» در اصل از اضافه شدن تاء وحدت به کلمهٔ «یاقوت» ساخته شده و به معنای «یک دانه یاقوت» است. ریشهٔ دورتر این کلمه معرب بوده و لغتشناسانی چون دهخدا و ابوریحان بیرونی معتقدند که از واژهٔ یونانی «هیاکینتُس» به زبان عربی و سپس به فارسی راه یافته است. در کاربرد عامیانه و گفتاری فارسی، گاهی این واژه صرفاً به عنوان شکل دیگری از یاقوت شنیده میشود.
این کلمه در ادبیات مظهر درخشندگی، ارزش بسیار بالا، و زیبایی خیرهکننده است. در باورهای کهن نیز به عنوان نمادی برای دفع بیماریها و گرمازدگی شناخته میشده و در قرآن کریم نیز صورت جنس آن (یاقوت) برای توصیف پاکی حوریان بهشتی به کار رفته است.