یعنی چه
عبارت «دم واپسین» در زبان فارسی به آخرین رمق، آخرین نفس یا همان حالت جانکندن (احتضار) اشاره دارد. این اصطلاح کنایه از لحظات پایانی زندگی است که فرد در حال رخت بربستن از دنیاست.
تلفظ
این ترکیب وصفی به صورت دَمِ واپَسین (dam-e vāpasīn) تلفظ میشود؛ که در آن «دَم» به معنای نفس و «واپسین» به معنای آخرین است.
در جدول
در جدولهای متقاطع و طراحان سؤال، پاسخ این کنایه معمولاً خودِ واژه «دم واپسین» با ۸ حرف، یا مترادفهایی مثل «احتضار» و «دم آخر» است.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای رساندن این مفهوم از اصطلاح Last breath به معنی آخرین نفس و یا Agony of death به معنی سکرات مرگ و حالت احتضار استفاده میشود.
به فارسی
برگردانها و واژههای هممعنی فارسی آن عبارتند از: دم آخر، بازپسین دم، دم مرگ، حالت نزع و احتضار. واژههای همخانواده آن برای «دم» (دمیدن، مداوم) و برای «واپسین» (بازپس، پسین، واپس) هستند.
نماد چیست
این عبارت در ادبیات نمادِ پایان یافتن فرصت زندگی مادی و ناامیدی از حل گرههای دنیوی است. اما در ادبیات عرفانی، نمادی پویا و زیبا از لحظهٔ فرو ریختن پردهها، رهایی روح از قفس تن و وصال به معشوق حقیقی به شمار میرود.
جمعبندی و توضیح کامل دم واپسین
ترکیب وصفی «دم واپسین» یکی از اصطلاحات عمیق، لطیف و در عین حال تکاندهنده در زبان و ادبیات فارسی است. این واژه که از دو بخش کاملاً ایرانی و پارسی میانه (پهلوی) تشکیل شده، در لغتنامههای معتبری چون دهخدا و معین به معنای آخرین نفس محتضر در حال نزع و جانکندن آمده است. از نظر ریشهشناسی، «دم» از اوستایی به معنی نفس و «واپسین» صفت نسبی ساختهشده در زبان پهلوی به معنای آخرین و مؤخر است.
اگرچه این عبارت عیناٌ در قرآن مجید نیامده، اما از نظر مفهوم با تعابیر قرآنی معروفی همچون «سَکْرَةُ الْمَوْت» (سوره ق، آیه ۱۹) به معنی گیجی حال مرگ و «حِینَ تَبْلُغُ الْحُلْقُوم» (سوره واقعه، آیه ۸۳) به معنی زمانی که جان به گلو میرسد، کاملاً همپوشانی دارد. شاعران بزرگی چون عطار و سعدی از این تعبیر برای تنبه انسان و یادآوری کوتاهی عمر بهره بردهاند تا گوشزد کنند که در آن لحظهٔ پایانی، دیگر مهلتی برای جبران نیست.