سلطانیسم یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل سلطانیسم

واژه سلطانیسم اصطلاحی تخصصی در جامعه‌شناسی سیاسی است که نخستین بار توسط ماکس وبر، جامعه‌شناس نامدار آلمانی، بر اساس مدل حکومت برخی سلاطین عثمانی تئوریزه و مطرح شد. این مفهوم به نظام‌های سیاسی اقتدارگرایی اشاره می‌کند که در آن‌ها مرز میان قلمرو عمومی (دولت) و قلمرو خصوصی حاکم کاملاً از بین رفته و کشور به مثابه ملک شخصی فرمانروا اداره می‌شود.

در این نوع فرمانروایی، نهادهای قانونی، دیوان‌سالاری و حتی ارتش به ابزارهای شخصی در دست حاکم تبدیل می‌شوند و تصمیمات کلان مملکتی نه بر پایه قوانین مدون عقلانی و نه بر اساس سنت‌های پایدار، بلکه بر اساس میل، اراده و صلح‌دید آنی شخص حاکم اتخاذ می‌گردد. تک‌سالاری مفرط و عدم وجود شایسته‌سالاری از ویژگی‌های بارز این ساختار است.

از نظر ریشه‌شناسی، این کلمه یک لفظ ترکیبی آمیخته است؛ بخش اول آن واژه عربی «سلطان» (به معنی قدرت و چیرگی) است و بخش دوم آن پسوند مکتب‌ساز غربی «ـیسم» است. اگرچه ریشه اصلی آن در قرآن به معنی دلیل و برهان یا غلبه معنوی به کار رفته، اما اصطلاح سیاسی سلطانیسم امروزه نماد عینی نظام‌های خودکامه و استبداد شخصی‌شده در جهان معاصر است.