هم خانواده
ریشه
این کلمه در اصل جمع مکسر واژه عربی «رَبّ» به معنی پروردگار، صاحب، مالک یا مربی است. واژه ارباب پس از ورود به زبان فارسی، تغییر معنایی یافته و به عنوان یک کلمه مفرد با معانی اجتماعی، اداری و اقتصادی به کار میرود که جمع آن در فارسی به صورت «اربابان» آورده میشود.
در جدول
به انگلیسی
به عربی
به ترکی
در قرآن
واژه «ارباب» دقیقاً ۴ بار در قرآن کریم (آیات آلعمران/۶۴، آلعمران/۸۰، توبه/۳۱، و یوسف/۳۹) به کار رفته است. در تمامی این آیات، این کلمه در معنای اصلی و جمع عربی خود یعنی «خدایان، معبودان متعدد یا پروردگاران پنداری» استفاده شده و اشاره به کسانی دارد که بدون اذن الهی، مطاع مطلق قرار گرفتهاند. این کاربرد قرآنی کاملاً با معنای اجتماعی و زمینی آن در زبان فارسی (مانند مالک یا کارفرما) متفاوت است.
جمعبندی و توضیح کامل ارباب
واژه ارباب نمونهای برجسته از تحول معنایی کلمات در بستر زبان فارسی است. این واژه که در زبان عربی به عنوان جمع مکسر «رَب» و به معنای پروردگاران یا مالکان شناخته میشود، پس از ورود به ادبیات و فرهنگ فارسی، به صورت یک واژه مفرد با بار اجتماعی و اقتصادی تثبیت شد. در ساختار جامعه سنتی ایران، ارباب نمادی از قدرت مطلق، مالکیت زمین (نظام فئودالی و ارباب-رعیتی) و سلطه طبقاتی بر زیردستان و رعایا بوده است.
امروز با دگرگونی ساختارهای اجتماعی، این واژه بیشتر در مفاهیمی چون کارفرما، صاحباختیار یا در اصطلاحاتی مانند «اربابرجوع» به معنی مراجعهکنندگان و صاحبان حق به کار میرود. در ادبیات کلاسیک فارسی نیز تقابل ارباب با واژههایی چون نوکر، بنده و رعیت، نشاندهنده رابطه حاکمیت و فرمانبرداری در بستر تاریخ است.