معنی
بُخل در معنای اخلاقی به مسکیندلی، تنگنظری و عدم سخاوت اشاره دارد؛ یعنی انسان از اعطای آنچه که بر عهده اوست یا شایسته است به دیگران ببخشد، خودداری کند.
یعنی چه
در اصطلاح یعنی نگه داشتن مال یا داشتهها در جایی که بر اساس عقل، شرع یا مروت، باید خرج و اعطا شود.
مترادف
متضاد
ریشه
معنای اصلی این ریشه در زبان عربی «بازداشتن» و «نگهداشتن مال و ندادن آن» است. همخانوادههای آن شامل بخیل، بخلا، ابخل، تباخل و باخل هستند.
تلفظ
این واژه به صورت سکون خاء و ضمه باء تلفظ میشود.
در جدول
پاسخ متداول سه حرفی در جدول برای مفهوم خساست و زفتی، خود واژه «بخل» است.
به انگلیسی
برای صفت آن (بخیل) از واژههای Stingy یا Miser استفاده میشود.
به عربی
به فارسی
در زبان فارسی اصیل، واژههایی مانند «خست» و «زفتی» دقیقترین معادلهای روان برای این مفهوم عربی هستند.
در قرآن
در فرهنگ قرآن، بخل بیشتر به معنای خودداری از پرداخت حقوق واجب مالی (مثل زکات و انفاق) آمده و مانع رستگاری شمرده شده است. مانند آیه ۱۸۰ سوره آلعمران: «وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ...»
نماد چیست
در ادبیات اخلاقی و تمثیلهای عامیانه، «مار روی گنج» بزرگترین نماد فرد بخیل است که خود بهرهای نمیبرد و اجازه استفاده به دیگران هم نمیدهد. همچنین در باورهای کهن، «موش» به دلیل جمعآوری مفرط دانه، نشانه بخل است.
جمعبندی و توضیح کامل بخل
بخل یکی از رذایل اخلاقی نکوهیده در فرهنگ اسلامی و ادبیات فارسی است که ریشه در ترس از فقر، دلبستگی شدید به دنیا و ضعف ایمان دارد. این صفت نه تنها مانع از رشد معنوی و کمال اخلاقی فرد میشود، بلکه در سطح جامعه نیز چرخه خیر، انفاق و همدلی را متوقف میسازد.
در متون کهن و آموزههای دینی، بخل صرفاً به مسایل مالی محدود نمیشود؛ بلکه بخل در علم، بخل در سلام و بخل در محبت نیز از انواع آن شمرده شدهاند. فرد بخیل در واقع دچار نوعی فقر روحی و تنگنظری است که او را از لذت بخشش و ارتباط سازنده با جامعه محروم میکند.