جبریه یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل جبریه

جبریه یکی از مکاتب کلامی قدیمی در تاریخ اسلام است که در قرون دوم و سوم هجری شکل گرفت. پیروان این مکتب بر این باور بودند که انسان هیچ‌گونه اراده، اختیار و قدرتی در انجام افعال خود ندارد و تمام رفتارهای بشری مستقیماً و بدون واسطه توسط اراده و قدرت مطلق خداوند خلق و هدایت می‌شود. آن‌ها انسان را در مواجهه با مقدرات الهی، همانند جمادی بی‌جان یا برگی لرزان در مسیر بادهای تند تصویر می‌کردند.

این دیدگاه افراطی در تقابل مستقیم با مکتب «قدریه» و بعدها «معتزله» قرار داشت که به تفویض و اختیار مطلق انسان معتقد بودند. اگرچه اصطلاح جبریه به طور صریح در متن قرآن کریم نیامده است، اما آیات متعددی از قرآن دیدگاه‌های مشابه جبرگرایان را نقل و رد کرده‌اند. قرآن با تاکید بر عباراتی نظیر کسبِ عمل توسط انسان، تفکر و مسئولیت فردی، نگرش جبری را نوعی گمانه‌زنی نادرست و فرار از مسئولیت معرفی می‌کند.

از نظر ریشه‌شناسی، این واژه از ماده ثلاثی «ج-ب-ر» گرفته شده که به معنای وادار کردن کسی به کاری بر خلاف میل اوست. در منابع کلامی، گاهی از این گروه به عنوان «مجبره» یا «جهمیه» (منسوب به جهم بن صفوان از پیشگامان این تفکر) نیز یاد می‌شود. این مکتب فکری نماد تصویری یا رسمی خاصی نداشته و صرفاً به عنوان یک جریان اعتقادی در تاریخ اندیشه اسلامی ثبت شده است.